« چون اين مطلب دانسته شود روشن خواهد شد كه دانش را چنانچه با صفات ديگر بسنجيم در ذات خود داراى فضيلت است ، چنان كه اگر اسب را با حيوانات ديگر مقايسه كنيم نسبت به آنها فضيلت دارد ، ليكن شدّت دويدن و تاخت و تاز كه مايهء برترى اسب است به طور مطلق فضيلت نيست ، در حالى كه علم ذاتا و به طور مطلق ، بىآن كه با چيز ديگر مقايسه و سنجيده شود فضيلت است ، زيرا علم از صفات كماليّهء حق تعالى ، و سبب شرافت فرشتگان و پيامبران است تا آن جا كه حتّى يك اسب زيرك و تيزهوش بر اسبى كودن و ديرفهم برترى دارد . و اين فضيلتى است مطلق بىآن كه با چيز ديگر مقايسه و سنجيده شود .
« بايد دانست چيزى كه نفيس و مرغوب است از سه قسم بيرون نيست : يا به سبب ذات خود مطلوب و مورد رغبت است و يا به سببى خارج از ذات آن ، و يا به هر دو سبب . آنچه از جهت ذات مطلوب است بر آنچه از جهتى خارج از ذات خود مرغوب مىباشد افضل است ، و هر چه از جهت ذات و سببى خارج از آن مورد رغبت است بر آنچه تنها از جهت ذات مطلوب است برترى دارد . آنچه به سببى خارج از ذات خود مرغوب مردم است از قبيل زر و سيم است ، كه در خود آنها هيچ سودى نيست و اگر خداوند رفع نيازمنديهاى مردم را در آنها قرار نداده بود با سنگريزه تفاوتى نداشتند . امّا آنچه بر حسب ذات خود مطلوب است سعادت آخرت است ، و آنچه مطلوبيّت آن هم به مناسبت ذات خود ، و هم به سبب عاملى خارج از آن مىباشد از قبيل سلامت بدن است زيرا فى المثل سلامت پا از نظر اين كه موجب مصونيّت از درد ، و مايهء حركت و رفت و آمد ، و وسيلهء برآوردن مقاصد و رفع نيازمنديها مىباشد مطلوب است . و ما هنگامى كه از همين ديدگاه به علم بنگريم ملاحظه مىشود كه دانش در ذات خود دلپسند و لذّتبخش است از اين رو مطلوبيّت ذاتى دارد ، علاوه بر اين وسيلهء تحصيل سعادت اخروى ، و مايهء تقرّب به درگاه بارى تعالى است ، به گونهاى كه جز به وسيلهء آن نمىتوان به قرب او رسيد . بالاترين چيزها از نظر آدمى سعادت ابدى است ، و آنچه مىتواند وسيلهاى براى دستيافتن به آن باشد بهترين چيزهاست ،
راه روشن ترجمه كتاب المحجه البيضاء فى تهذيب الاحياء ( فارسى ) — صفحة 109
مساهمون: الفيض الكاشاني
ص١٠٩