ديگر كه از ويژگيهاى اوست ، اوّل اين كه او در مرز مشترك ميان جهان غيب و شهود قرار دارد ، دوّم اين كه وى معلّم و رهنماى آن دو دسته است ، سوّم آن كه دو دستهء مذكور يعنى عالمان و حكيمان به اين دسته كه كبرا ( بزرگان ) نام دارند نيازمندند بىآن كه اينان به آن دو دسته نيازى داشته باشند . دستهء اخير كه معرفت آنها نسبت به خداوند كامل و به اوامر و احكام او عالمند همانند خورشيد است كه فزونى و كاستى نمىپذيرد ، و آنها كه از معرفت الهى برخوردارند ، و به اوامر و تكاليف او به طور دقيق آگاهى ندارند همچون ماه آسمانند كه گاهى زيادت و زمانى نقصان مىپذيرد ، و آنان كه تنها دستورها و فرمانهاى الهى را مىدانند ، و از شناخت خداوند چنان كه بايد بهرهاى ندارند مانند چراغند كه خود مىسوزد ، و به ديگران روشنايى مىبخشد .
فصل : شواهد عقلى كه غزّالى ذكر كرده است
( 1 ) غزّالى مىگويد : « امّا شواهد عقلى ، بايد دانست مقصود از اين باب شناختن فضيلت علم و دانستن نفاست و ارزش والاى آن است ، ليكن تا حقيقت فضيلت و اين كه مراد از آن چيست دانسته نشود ، نمىتوان معناى اتّصاف علم يا غير آن را به اين صفت دانست ، چه كسى كه معناى حكمت و حقيقت آن را نداند اگر طمع داشته باشد مفهوم اين جمله را كه : زيد حكيم است يا نه بفهمد راهى به خطا رفته است .
« فضيلت مشتقّ از فضل است كه به معناى زيادتى است ، و چون دو چيز در امرى مشاركت داشته باشند ، و يكى بر ديگرى به داشتن فزونى و مزيّتى كه كمال وى در آن است اختصاص داشته باشد ، گفته مىشود : او از آن افضل يا برتر است ، چنان كه مىگويند : اسب برتر از الاغ است ، و اين بدان معناست كه اين دو در باركشى با يكديگر مشاركت دارند ليكن اسب با داشتن نيروى حمله و گريز ، شدّت تاخت و تاز و زيبايى شكل و اندام بر الاغ برترى دارد . بنابراين اگر فرض شود الاغى در بدنش عضوى زايد وجود داشته باشد ، گفته نمىشود كه آن برتر از اسب است ، چه اين زيادتى در جسم است و در حقيقت مايهء نقصان آن است و كمالى براى آن نيست .
زيرا حيوان از نظر معنا و صفات مطلوب است نه به سبب جسم و زيادتى و نقصان آن .