است ، و فهم عوام بدان درجه نيست كه بتواند از احكام آنها استفاده كند ، و نيز اين عالمان از چنان نيرويى برخوردار نيستند كه بتوانند در ظواهر آنها تصرّف ، و آنان را به كارى ملزم و يا از آن منع كنند .
مرتبهء چهارم - سياست واعظان است ، و حكم اينان تنها بر باطن عوام است .
« شريفترين اين سياستهاى چهارگانه پس از مقام پيامبرى افادهء علم و تهذيب نفوس مردم است از خويهاى نكوهيدهاى كه مايهء هلاكت مىباشد ، و ارشاد آنها به سوى اخلاق پسنديدهاى كه سبب سعادت خواهد بود ، و مراد از « تعليم » همين است .
ما پيش از اين گفتهايم كه تعليم و آموزش برترين پيشهها و شريفترين كارهاست ، زيرا شرافت هر كار و هنرى به يكى از سه چيز دانسته مىشود :
1 - يكى از راه توجّه به طبع و غريزه است كه معمولا هنرها به وسيلهء آن شناخته مىشوند ، مانند شناخت فضيلت علوم عقلى بر علوم ادبى ، چه حكمت به سبب عقل ، و لغت از طريق سمع شناخته مىشود ، و عقل از سمع شريفتر است .
2 - از لحاظ عموميّت سود آن است ، مانند فضيلت كار كشاورزى بر زرگرى .
3 - از نظر آنچه مورد عمل و اقدام است مانند فضيلت زرگرى بر دبّاغى ، چه مورد عمل يكى طلا ، و موضوع كار ديگرى پوست مردار است .
« پوشيده نيست علوم دين را كه عبارت از شناخت راه آخرت است با كمال عقل و صفاى ذهن مىتوان دانست ، و عقل شريفترين صفات انسان است ، چنان كه پس از اين بيان خواهد شد ، چه انسان به سبب موهبت عقل ، قابليّت قبول امانت الهى را يافته ، و به وسيلهء آن مىتواند به جوار قرب الهى برسد .
« امّا در مورد عموميّت سود علوم دين هيچ كس در آن شكّ نكرده است ، زيرا سود و ثمرهء آن سعادت آخرت است . و دربارهء شرافت موضوع آن پوشيده نيست كه معلّم در دل و جان انسان تصرّف مىكند ، و انسان شريفترين موجودات در روى زمين است ، و گرامىترين اعضاى انسان دل اوست . معلّم دستاندركار تكميل و آراستن و پاكيزه كردن دل انسان است و او را به سوى مقام قرب حق تعالى سوق مىدهد . بنابراين آموزش دادن علم از نظرى عبادت پروردگار ، و از
راه روشن ترجمه كتاب المحجه البيضاء فى تهذيب الاحياء ( فارسى ) — صفحة 112
مساهمون: الفيض الكاشاني
ص١١٢