و بايد دانسته شود كه مراد آن حضرت صلّى اللّه عليه و إله و سلّم از اين تفصيل و اين تعداد ايضا حصر نمودن آثار و علامات عقل و صفات عاقل را بر سبيل اجمال و مثال بوده است ؛ چنانكه در حديث سابق ايضا بيان شد و از اينجاست ايضا كه همگى آنها به الفاظ مختلفه و بيانات متينه در احاديث متكثّرهء مختلفه ايضا وارد شده است از آن جمله اين حديث است كه مروى است از آن حضرت صلّى اللّه عليه و إله و سلّم ايضا كه فرمودند :
صفة العاقل : أن يحلم عمّن جهل عليه و يتجاوز عمّن ظلمه و يتواضع لمن هو دونه و يسابق من فوقه فى طلب البرّ و إذا أراد أن يتكلّم تدبّر فإن كان خيرا تكلّم فغنم و ان كان شرّا سكت فسلم و إذا عرضت له فتنة استعصم باللّه و أمسك يده و لسانه و إذا رأى فضيلة انتهز بها لا يفارقه الحياء و لا يبدو منه الحرص فتلك عشر خصال يعرف بها العاقل و صفة الجاهل : أن يظلم من خالطه و يتعدّى على من هو دونه و يتطاول على من هو فوقه كلامه به غير تدبّر إن تكلّم أثم و إن سكت سها و إن عرضت له فتنه سارع اليها فاردته و إن رأى فضيلة أعرض و أبطأ عنها لا يخاف ذنوبه القديمة و لا يرتدع فيما بقى من عمره من الذنوب يتوانى عن البرّ و يبطىء عنه ، غير مكترث لما فاته من ذلك او ضيّعة فتلك عشر خصال من صفة الجاهل الذّي حرم العقل « 1 » ؛
يعنى آنكه صفت شخص عاقل و آثار عقل او ، آن است كه حلم مىنمايد از كسى كه جاهل باشد و بر او و در حقّ او عمل و رفتار جاهلين بنمايد و تجاوز مىنمايد از كسى كه بر او ظلم بنمايد و تواضع و فروتنى مىنمايد براى كسى كه پستتر از او باشد و مسابقت مىنمايد بر كسى كه بالاتر از اوست در طلب كردن برّ و امور خير و هرگاه كه بخواهد كه تكلّم بنمايد ؛ تدبّر مىنمايد ، پس اگر بوده باشد آن كلام از امور خير هرآينه تكلّم مىنمايد و غنيمت مىبرد و اگر بوده باشد از امور شرّ ، هرآينه ساكت مىشود و سالم مىماند و هر وقت كه عارض شود مر او را فتنه و معصيتى ، طلب عصمت مىنمايد از خداوند و چنگ به ذيل عصمت و منع و حفظ او مىزند و دست و زبان خود را نگاه مىدارد و هرگاه ببيند كه فضيلتى را ، مبادرت مىنمايد به او و فرصت را غنيمت مىشمارد و مفارقت نمىنمايد او را حياء و ظاهر نمىشود از آن حرص . پس
هامش
( 1 ) . تحف العقول ، ص 27 - 28 و بحار الأنوار ، ج 1 ، ص 129 .