و جثهء انسان كه قالب و ظاهر اوست صورت و هيأتى مىباشد كه او را خلق [ به فتح خا ] مىنامند ، همچنان از براى نفس انسان كه قلب و باطن بلكه عين اوست صورت و هيأتى مىباشد كه او را خلق [ به ضم خا ] مىنامند ، پس خلق عبارت است از كيفيّت و هيآتى نفسانيّه كه راسخ و ثابت و بطئ الزّوال است و سبب و موجب مىشود مر اينكه فعل به طريق سهولت و بدون فكر و رؤيت از اين كس صادر گردد و در اصطلاح اهل علم او را ملكه گويند چنانكه كيفيّتى كه سريع الزّوال مىباشد او را حال گويند و آن كيفيّتى كه هيچگونه ثبات و قرارى ندارد بلكه بر سبيل مرور و خطور مىباشد او را خطره گويند و آن كيفيّت ثابته كه او را ملكه نامند اگر به تقلّب حالات و رخ دادن محن و بليّات كه آنها را فتنه و محك گويند زايل نشود و بر حال خود برقرار و باقى باشد ؛ پس آن كيفيت و حالت را استقامت گويند چنانكه خداوند به پيغمبر خود به طريق امر تكليفى يا تكوينى فرموده است كه
فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَ مَنْ تابَ مَعَكَ وَ لا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
* وَ لا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَ ما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ
* وَ أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ
* وَ اصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ
« 1 » يعنى مستقيم بشو اى پيغمبر و به مرتبهء استقامت برسان خود را چنانكه امر نموده شد به آن با اشخاصى كه رجوع نمودهاند به سوى خداوند خود با تو كه مراد از ايشان حضرات ائمّهء اطهار عليهم السّلام مىباشند با ساير مؤمنين خلّص و كمّل و بعد از براى تأكيد اين مطلب فرموده است كه در مرتبهء استقامت خود بمانيد و طغيان منماييد و از حدّ استقامت بيرون مرويد به درستى كه خداوند بصير و بيناست به آنچه را كه عمل مىنماييد و بعد از جهت زيادتى تأكيد ايضا فرموده است كه و ميل منمائيد به سوى آنچنان اشخاصى كه ظلم به خود نمودند و از مرتبهء استقامت بيرون و خارج گرديدند كه اگر ميل بنمائيد به سوى آنها هرآينه مسّ مىنمايد و مىرسد به شما آتش جهنّم و نيست از براى شما از غير خداوند دوستى و يارىكنندهء و بعد از آن نصرت كرده نمىشويد ؛ چونكه غير از خداوند دوستى و ناصرى نيست و نصرت و دوستى خداوند موقوف است بر باقى ماندن شما
هامش
( 1 ) . هود : 112 - 115 .