مىشود صبر و ضعيف مىشود دين و ظاهر مىگردد اضطراب و هر وقت كه محكم و قوّتدار شد ورع خالص مىگردد دين و عظيم و بسيار مىگردد اجر و به سبب ترك نمودن رفق شايع مىگردد فظاظت و غلاظت و به اقبال نمودن به حقّ پامال مىگردد باطن و به اعتبار معروف منسوخ مىگردد منكر . اين است آخر مضامين عبارت تورات كه خداوند در خصوص خلقت و صفت حضرت آدم عليه السّلام فرموده است او را به سبب تناسب اخلاط و توافق امزجه صاحب مزاج و احدى كه اصفى و اعدل و اكمل امزجه گردانيده است و به اين وسيله او را مظهر صفات و آلت افعال و صنايع خود قرار داده است چنانكه در قرآن مجيد در شأن او ايضا فرموده است كه
إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِيهِ فَجَعَلْناهُ سَمِيعاً بَصِيراً
« 1 » يعنى به درستى كه ما خلق فرموديم انسان را از نطفه كه التيام يافته است از اخلاط اربعه از براى آنكه او را به كارها و عملهاى مختلفه واداريم و به اين جهت گردانيديم او را سميع و بصير ، يعنى او را مظهر صفات خود قرار داديم ؛ چونكه صدور افعال مترتّب بر وجود صفات است و بعد از اين نوع از خلقت و فرستادن او را به دار دنيا كه محلّ حوادث و تغيّرات است كيفيّت علاج و طبابت نمودن او را مر نفس خود به آن تعليم فرموده است و حكمت طبيعيّه و نفسيّه و عقليّه را به او اعلام و الهام نموده است تا آنكه وضع خلقت خود را بر همان وضع فطرت خداوندى باقى و برقرار دارد و به هجوم حوادث عالم خاك و تغيّرات دار دنيا ضايع و تباه نگردد و در حضيض اسفل سافلين گرفتار نگردد و ثانيا رجوع به اوج احسن تقويم خود نمايد .
اى هدهد صبا به سبا مىفرستمت * بنگر كه از كجا به كجا مىفرستمت
حيف است طايرى چون تو در خاكدان غم * ز آنجا بر آسمان وفا مىفرستمت
در روى خود تفرّج صنع خدا بكن * كاينهء خداى نما مىفرستمت
تحفه : [ 2 ] ، [ تناسب كيفيّات نفسانى انسان ]
و از تضاعيف مضامين اين تحفهء مذكوره معلوم مىشود كه چنانكه از براى هيكل
هامش
( 1 ) . إنسان : 2 .