مفاخرت آن بر ساير مخلوقات بههمين اخلاق حسنه و فضايل نفسانيّهء اوست كه از آثار و خواص عقل و از عالم عليّين است و صفات باقيّه و زينت ذاتيّه و لازمهء اوست و هرگز از او منفك و جدا نمىشود و از اينجاست كه خداوند توصيف به پيغمبر خود را به آن نموده است نه به غير آن و فرموده است كه
وَ إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ
« 1 » يعنى به درستى كه تو مشتمل و متّصف بر خلق عظيمى مىباشى و فضايل نفسانيّه و كيفيّات و هيئات باطنيّهء تو در سرحدّ استوا و كمال است .
و از اينجا معلوم شد كه صناعت و علم تهذيب اخلاق كه آن صناعت و علمى است كه مشتمل است بر تهذيب اخلاق و تزكيهء نفس يعنى بر كيفيّت و چگونگى كسب نمودن انسان فضايل و اخلاق حسنه را براى نفس خود به طورى كه افعال حميده و سير پسنديده از روى ارادت و سهولت از آن صادر گردد ، اشرف علوم است ؛ به سبب آنكه شرافت هر علمى به قدر شرافت ثمره و مقصود از اوست ، چنانكه معلوم و هويدا است كه شرافت صنعت طبابت و فلاحت مثلا به قدر شرافت بدن و غذاء انسان است كه ثمره و مقصود از اين دو صنعت مىباشند و شرافت صنعت دباغت مثلا به قدر شرافت همان پوست مردار است كه ثمره و مقصود از صنعت دباغى است و محقّق است كه اعزّ و اشرف موجودات نفس انسان است ؛ چونكه در ما بين عنصريّات از مرتبهء معادن و نباتات و حيوانات ترقى نموده است و به خاصيت عقل و ادراك و استخراج علوم و صنايع مخصوص و ممتاز شده است و در ما بين فلكيّات از مرتبهء ملائكه و اهل سماوات ايضا استعلا يافته است و به خاصيّت عقل و علم با وجود مزاحمت وهم و به ثمرهء فعل و عمل صالح با وجود مزاحمت شهوت و غضب مخصوص و مكرم گرديده است و محقّق است ايضا كه مقصود از علم تهذيب اخلاق و صنعت تزكيهء نفوس تكميل نمودن و به عمل آوردن انسان كامل و آدم حقيقى است كه بعد از ممتاز شدن از معادن و نباتات و حيوانات و مكرّم شدن او به استعداد علم و عمل به تكوين خداوند علم و عقل خود را از شائبه وهم و فعل و عمل خود را از شائبهء شهوت و غضب به تكسّب و ارادهء خود مبرّا و ممتاز سازد ، پس بنى نوع انسان
هامش
( 1 ) . قلم : 4 .