دويم :
لظلوا من بعده يكفرون
در روم « 1 » .
سيم :
ظل وجهه مسودا
در نحل « 2 » و زخرف « 3 » .
چهارم :
ظلت عليه عاكفا
در طه « 4 » .
پنجم :
فظلت أعناقهم لها خاضعين
« 5 » .
ششم :
فنظل لها عاكفين
هر دو در شعرا « 6 » .
هفتم :
فيظللن رواكد
« 7 » در حم عسق .
هشتم :
فظلتم تفكهون
« 8 » در واقعه .
آنچه در قرآن مجيد واقع است همين است و استيفاى امثله نموديم در اين باب جهت توضيح ، چون متصرّفات او مشتبهاند ، خصوصا كسى را كه علم صرف نداند . و ما عداى اينها به ضاد است ، مثلا : « فقد ضلّ » يعنى به تحقيق گمراه شد ، « و أضلّ » گمراه گردانيد .
« يضلّ » بفتح ياء ، گمراه مىشود ، و به ضمّ ياء ، گمراه مىكند و مىگرداند . « ضلّوا و أضلّوا » گمراه گشتند و كردند . « ضلال و ضلالة » هر دو به معنى گمراهى و متصرّفات وى ، و هر چه از اين قبيل است و به حسب معنى نزديك باشد . مثل « ضلال » در قوله تعالى :
فى ضلال و سعر
« 9 » به معنى هلاك است .
ضل سعيهم
« 10 » يعنى باطل و ضايع گشت سعى ايشان . « و أضلّ أعمالهم » باطل و ضايع گردانيد عملهاى ايشان را ، چون آن سعى و عمل از براى خداى - عزّ و جلّ - نبود .
ضل من تدعون
« 11 » يعنى نايافت شد .
و وجدك ضالا
« 12 » يعنى متحيّرا ، از حيرت ، سرگردانى است .
قالوا ضلوا عنا
« 13 » يعنى غايب گشتند از ما .
لا يضل ربى
« 14 » غايب نمىشود و همچنين .
بيست و دويم : ظعن ، مرادف رحيل ، يعنى كوچ كردن ضدّ اقامت به معنى درنگ ، و از اين باب يك حرف فقط در جميع قرآن است :
يوم ظعنكم و يوم إقامتكم
در نحل « 15 » . و
هامش
( 1 ) آيه 51 .
( 2 ) آيهء 58 .
( 3 ) آيهء 17 .
( 4 ) آيه 97 .
( 5 ) شعراء / 4 .
( 6 ) آيهء 71 .
( 7 ) شورى / 33 .
( 8 ) آيهء 65 .
( 9 ) قمر / 47 .
( 10 ) كهف / 104 .
( 11 ) اسراء / 67 .
( 12 ) ضحى / 7 .
( 13 ) اعراف / 37 .
( 14 ) طه / 52 .
( 15 ) آيهء 80 .