[ 569 ] محمّد بن احمد دقيقى بلخى
ابو منصور محمّد بن احمد دقيقى بلخى ، از شاعران بزرگ زبان فارسى در قرن چهارم هجرى است . وى به سال 341 ه . در شهر بلخ ديده به جهان گشود ، اگرچه مورّخان و تذكرهنويسان دربارهء زادگاه او اختلافنظر دارند ؛ بعضى او را بخارايى ، بعضى ديگر او را توسى ، برخى او را سمرقندى ، عدهاى او را مروزى و بسيارى نيز او را بلخى دانستهاند .
تذكرهنويسان نيز دربارهء كنيهء او اختلافنظر دارند . براى مثال ، ابو على و ابو منصور ، در مورد تخلص دقيقى مىگويند : واژهء دقيقى از دقيق و به معنى آردفروش است ، بزرگان و اهل اطلاع احتمال دادهاند ، پدر و يا جد دقيقى پيشهء آردفروشى داشتهاند . عوفى و برخى ديگر از محققان معتقدند كه واژهء دقيقى از باب دقت معانى و دقّت الفاظ گرفته شده است « 1 » . دقيقى ، از اكابر شعراى عهد سامانيان و مداح آنها بوده است . دقيقى احتمالا به فرمان نوح بن منصور سامانى ، به نظم شاهنامه پرداخته است . به قول محمّد عوفى 20 هزار بيت از حالات گشتاسب ، لهراسب ، زرتشت ، اسفنديار و ارجاسب را به نظم درآورد « 2 » .
دقيقى ، در بين سالهاى 367 تا 370 ه . ، و به سنّ 26 تا 31 سالگى به دست غلام خود كشته شد و نتوانست شاهنامه خود را به اتمام برساند . پس از او فردوسى به اين كار همّت گماشت و هزار بيت از اشعار دقيقى را براى جلوهء اشعارش ضميمهء شاهنامه كرد « 3 » .
عدهاى از محققان او را زرتشتى مذهب مىدانند ، زيرا وى در اشعارش مذهب زرتشتى را ستوده است ، مانند اين بيت :
دقيقى چار خصلت برگزيده * ز گيتى از همه خوبى و زشتى
لب ياقوت رنگ و ناله چنگ * مى خونرنگ و كيشى زرد هشتى
فروزانفر مىگويد : دقيقى زرتشتى بوده ، عقيدهاش را بدون پروا و با كمال صراحت
هامش
( 1 ) - لباب الالباب ، ج 2 ، ص 11 .
( 2 ) - همان ، ج 2 ، ص 33 .
( 3 ) - ريحانة الادب ، ج 2 ، ص 224 .