بلخى شاعر ، در شاهنامهء خود از حديث كيومرث سخن رانده و از مورّخى به نام بهرام هروى مجوسى ياد كرده است . وى نتيجهء مطالعات خود را با كتاب او مقابله كرده و داستان خلق انسان را در شاهنامهء خود نقل كرده است ، كه با آنچه تاكنون نقل شده تفاوت دارد « 1 » .
قزوينى مىگويد كه ابو على محمّد بن احمد بلخى ، داراى شاهنامه است و ابو ريحان بيرونى از آن نام برده است « 2 » .
به گفتهء اتابكى ، ترجمهء سير الملوك ، همان شاهنامهء ابو على محمّد بن احمد بلخى شاعر است . اين كتاب از بين رفته ولى كتاب مذكور را فردوسى در اختيار داشته است « 3 » .
تقىزاده نيز در بررسى دربارهء شاهنامهها مىگويد كه شاهنامهء ابو على محمّد بن احمد بلخى دوم شاهنامه مىباشد ، و اولين شاهنامه ، شاهنامهء ابو المؤيد بلخى است . ابو على بلخى در خصوص اولين انسان و خلقت و سرگذشت او روايتى را نقل كرده است « 4 » .
در شاهنامه فردوسى ، چيزى از شاهنامهء ابو على بلخى ديده نمىشود « 5 » . دكتر صفا مىنويسد كه ما دربارهء چگونگى احوال و زندگى ابو على محمّد بن احمد بلخى شاعر ، اطلاعات كافى در دست نداريم ، امّا اين قدر مىدانيم كه وى در دههء آخر قرن 4 مىزيسته ، و چنانكه از گفتار ابو ريحان بيرونى استفاده مىشود ، شاهنامهء اين مرد كتابى متقن ، معتبر و مستند به اسناد مهم زمانش بوده كه وى در نگارش كتاب خود از آنها بهره جسته است . آنچه او در باب كيومرث آورده است مطابق با روايات مذهبى زردشتيان مىباشد ، ازاينروى بايد گفت كه شاهنامهء ابو على بلخى ظاهرا بيشتر بر روايات مكتوب مبتنى بوده است تا روايات شفاهى « 6 » .
هامش
( 1 ) - حماسهسرايى در ايران ، ص 68 - 93 .
( 2 ) - بيست مقاله ، ج 2 ، ص 12 .
( 3 ) - شاهنامه فردوسى ، به تصحيح پرويز اتابكى ، ص 15 .
( 4 ) - مقاله تقىزاده در كنگرهء فردوسى ، سال 1313 ش ، ص 53 .
( 5 ) - همان ، ص 54 .
( 6 ) - تاريخ ادبيات در ايران ، ج 1 ، ص 612 .