پهلوى به آرامى ( سريانى ) ترجمه شد كه همين نسخه در دست مؤلّفان اسلامى بوده است . اما ظاهرا در سدهء دوم ( ه . ق . ) كتاب از پهلوى به عربى ترجمه شد كه به عنوان « تنكلوشا » - فى الوجوه و الحدود معروف گرديد . اسم « تنكلوشا » همانا صورت دگرگشته و نادرست خواندهء كلمهء « تئوكروس » از خط مغشوش پهلوى است ، كه از گونههاى « ثئاكلوس / تئوكلوس - طينقروس / تينكلوس » ، سرانجام بدين صورت با نسبت بابلى و گاه « قوفانى » در عربى تداول يافته ؛ چنانكه كتاب تنكلوشا البابلى القوفانى فى صور درج الفلك و ما تدلّ عليه من احوال المولودين بها ، نسخههايى به ترجمهء ابن وحشيهء نبطى ( سدهء 3 ق ) از آن در دست است كه بايد گفت اين كتاب « تئوكروس » نباشد ، بل يك كتاب ساختگى و بكلّى مجعول است . اصل نسخهء عربى كتاب تنكلوش ( - الوجوه و الحدود ) ترجمه شده از پهلوى بر جاى نمانده ، هيچ خبرى از آن در دست نباشد ؛ تنها نسخههاى ترجمهء فارسى از آن وجود دارد ، كه يكى ( ترجمهء سدهء 6 ق ) نسخهء كتابخانهء مجلس شوراى ايران ( مورّخ 1092 ق ) با عنوان « تنكلوشا - يا - صور درج » طبع و نشر شده است .
( تهران ، 1357 ) . طابع كتاب ، متن ترجمهء فارسى را از ساختههاى مكتب مانوى دانسته ، كه همانند با كتاب « ارتنگ » مانى مصوّر باشد [ مقدّمه ، ص 25 ] و بههرحال اين نظرى كمابيش درست است . موضوع كتاب توصيف صورتهاى فلكى ، بجز از صورتهاى چهل و هشتگانهء مشهور بطلميوسى ؛ كه حسب پندار مؤلّف با هريك از درجات 360 گانهء بروج طلوع مىكند ؛ و سپس بيان صفات و اخلاق كسى كه طالع زمان ولادت او هريك از آن درجات باشد . علاوه بر اقتباسات و اقتطافات كه در كتب عربى از كتاب تنكلوش بديده مىآيد ، برجستهترين ستارهشناس ايرانى ابو معشر بلخى ( م 272 ق ) فصول يكم و دوم مقالهء ششم كتاب خود « المدخل الكبير الى علم احكام النجوم » را از آن اقتباس كرده ؛ همو گويد كه نظام ايرانى صورتها - يعنى تركيب روش يونانى با مذهب ايرانى - همان باشد ؛ و اسامى فارسى صورتها را نيز ثبت نموده است . حاجى خليفه ياد كرده است كه فخر رازى كتاب درج الفلك فى الاحكام ( تنكلوشا ) را به عنوان « شرح كنز الاسرار » از هرمس برنوشته ، يا به قول قفطى « منتخب تنكلوشا » داشته است ؛ و
فهرست ما قبل الفهرست ( آثار ايرانى پيش از اسلام ) ( فارسي ) — صفحة 219
مساهمون: پرويز اذكائى
ص٢١٩