محضاند ، اما پنج سيّارهء ديگر ( - خمسهء متحيّره ) به عنوان « رؤساء »
( Archon )
؟ - چنان كه گذشت - ديوان آنها را زنده در آسمان بستهاند . « دو اژدها » در متن مانوى
( y )
- چنانكه پيشتر ياد شد - همان « گوچيهرمار » و « موشپريك » باشند ( كفالايا ، 69 / 169 ) كه در متون زردشتى تنومندان اهريمنى در قبال نيّريناند ، مراد همان عقدتين ( رأس و ذنب ) تقاطع مدارهاى ماه و خورشيد است ( - جوزهر / گوچيهر ) كه ياد شد « 1 » . در خاتمه ياد آوريم كه نظام نجومى مزدكيان و ماندائيان همانند مانويان مىباشد ، كه مىتوان در اين خصوص به اشارت كليما « 2 » ، تقىزاده « 3 » رجوع نمود .
* * * پيشتر از دفترهاى اوستايى ياد گرديده است ، خصوصا نسك ( پنجم ) « نختر » كه وجه پهلوىشدهء كلمهء « نكشتر » سانسكريت ( - مجمع الكواكب ) هم به معناى منازل قمر يا « صور فلكيه » باشد . همچنين ، علاوه بر نسكهاى مانسريك ( ساسانى ) بايد از نسك ( چهارم ) « دامدات » ياد كرد كه گفتهاند مأخذ اساسى كتاب « بندهشن » پهلوى بوده ، طىّ فصول جهانشناسى آن تقريبا نظام نجومى ايران باستان بيان گرديده است . اما از دفترهاى موجود اوستايى همانا يشتهاى نجومى ( خورشيد يشت ، ماه يشت ، تير يشت ، بهرام يشت ، و ننديشت ، رشن يشت ) متضمّن اوصاف روندگان آسمانى يا روشنان ايستاده كه بيشتر جنبههاى ايزدى آنها ملحوظ نظر بوده است .
( 1 ) . دربارهء پيكرهاى سپهرى ( يونانى )
از آثار دموكريتوس آبدرايى ( سدهء 5 ق . م . ) در جزو رهاورد سفرهاى پژوهشى آن دانشمند فيلسوف ذرّهگراى يونانى ( ارسطوى سدهء پنجم ) به بابل و ايرانزمين كه رسالهء كلدانى ( و ) نوشتارهاى مقدس بابليان ( و ) مغنامهء او پيشتر ياد گرديد ( 3 ،
I
، ش 5 ) . اما رسالهء « در باب صور فلكى » او متضمّن فوائد جغرافيايى ، هيئت و نجوم ، مسائل جوّى و آب و هواشناسى ، بهويژه مسألهء قطب فلكى كه حائز اهميت بسيار است . يك رساله با عنوان « سال بزرگ » يا خلاصهء نجوم كه متضمّن جداول سالنامهاى است ، يك گاهنامه پيش از سال 425 كه بىگمان نخست بار دور 19
هامش
( 1 ) .Zurvan ( Zaehner ) , p . 159 / A Reader in Manichaean , p . 60 .( 2 ) . تاريخ جنبش مزدكيان ( ترجمهء جهانگير فكرى ارشاد ) ، تهران ، توس ، 1359 ، ص 245 - 246 .
( 3 ) . بيست مقاله ، ترجمهء احمد آرام و . . . ، تهران ، 1341 ، ص 131 - 158 .