مىآويختند « 1 » . اما داستان كيهاننماى كاخ « شيز » يا آتشكدهء آذرگشنسب « گنزكه » دوران ساسانى - واقع در تخت سليمان كنونى - ( طرف « اورميه » آذربايجان ) هم معروف است .
گئورگيوس كدرنوس راهب رومى ( سدهء 11 م ) در خلاصة التواريخ خود ، ضمن شرح جنگهاى قيصر هراكليوس ( هرقل ) با خسرو پرويز - كه پس از شكست وى به كاخ « گنزك » درآمد ( 624 م ) توصيفى از گنبد كيهاننماى « شيز » تخت سليمان بدست داده كه ابدا مربوط به زمان آن پادشاه نمىشود ؛ چه اگر از آثار ادوار ما قبل ساسانى هم نبوده باشد ، دستكم بايد از اوايل عهد ساسانى بشمار آيد . مىگويد كه زير گنبد كاخ نگارهها و پيكرهاى آسمانى وجود داشت ، خسرو پرويز دستور داده بود تنديس او را بر روى تخت كروى شكل بزرگ ( طاقديس ) قرار دهند ، گويى آنكه در آسمان جاى دارد ، پس خورشيد و ماه و ستارگان و فرشتگان پيرامون او هستند . در سپهرنماى مزبور چرخ و ابزارى به كار گذاشته بودند ، كه همچون تندر مىغرّيد و آذرخشسان مىدرخشيد ؛ و آن همانا يك زيج بود » « 2 » .
ارنست هرتسفلد رسالهء بديعى دربارهء تخت طاقديس نوشته ؛ و طىّ آن ياد كرده است كه « طاقديس » تختى مانند ديگر تختها نبوده ، بل يك « ساعت بزرگ » بوده ( طاق گونه ) مانند سكويى در زير و سقفى شبيه تخت بر فراز آن ، كه در آن سقف تصوير پادشاه و خورشيد و ماه و ستارگان نگاشته آمده ؛ نمونهء آن همانا جام نقرهاى « كليموا » محفوظ در موزهء ارميتاژ باشد . صورت طاقديس در اين جام شبيه عرادهاى است كه چهار گاو آن را مىكشند ؛ و همانطور كه در پيكرهاى نجومى معمول است ، ماه را در حالت هلال نشان دادهاند ، كماندارى در زير تخت ايستاده ( لا بدّ مصنوع بوده ) كه زنگ را مىزده است .
برحسب قرائن مىتوان استنباط كرد كه پيرامون تخت طاقديس ، اجلاس اكابر و اشراف كشور جهت مراسم تاجگذارى شاه تشكيل مىشده ؛ و نيز سايبان گنبدوارهء متحرّكى بوده كه بر آن سيّارات هفتگانه و دوازده برج و اشكال مختلفهء قمر را نقش كرده ، آلتى هم تعبيه نموده بودند كه در اوقات معيّن آذرخش مىزده ، تندر مىغرّيده و باران مىآمده
هامش
( 1 ) . ايران باستان ( پيرنيا ) ، ج 3 ، ص 2658 - 2659 .
( 2 ) . سفرنامهء جكسن ( ايران در گذشته و حال ) ، ترجمهء اميرى - بدرهاى ، ص 160 - 161 / آناهيتا ( پنجاه گفتار پورداوود ) ، ص 334 . / ايران در زمان ساسانيان ( كريستنسن ) ، ص 488 .