مفهوم قطب فلكى به نوبهء خود ، خصوصا باتوجّه به جهات اربعه و مختصّات نجومى به مركز تقاطع خطّ اعتدال و خط زوال يا « قبّه » مزبور ، همانا رهنمون بهوجود ستارگان چهار سوى آسمان باشد . در اوستا شمارى از ستارگان ثابت قدر اوّل نام برده شده ، كه از جمله در دو جا با يكديگر ستوده آمدهاند : يكم ، در « تير يشت » ( 6 ، 12 ) ستارگان « تشتر ، تيشترئينى ، ستويس ، پروين ، هفتورنگ ، ونند » ؛ دوم در « رشن يشت » ( 21 - 38 ) همين ستارگان ايستاده همراه با برخى از روندگان ( - سيّارات ) و با اشاره به ويژگىهاى عنصرى هريك ياد شدهاند « 1 » . اما آنچه اينك مورد نظر است ، از آن ميان چهار ستارهء ثابت ، نماد چارسوى جهان و آسمان باشد ، چنانكه بندهشن ( بخش 3 ، بند 3 ) گويد : « بر آن اختران چهار سپاهبد به چهار سوى گمارده شد : « تيشتر » سپاهبد شرق ، « سدويس » سپاهبد جنوب ، « ونند » سپاهبد غرب ، « هفتورنگ » سپاهبد شمال .
ميخگاه كه ميخ ميان آسمانش خوانند ، سپاهبدان سپاهبد است » « 2 » ، كه همان ستارهء قطبى ( گاه ) يا « جدى » ( - بزك ) پيشگفته مىباشد . سپاهبد شمال يا اختر سوىنماى « اپاختر » هفتورنگ / هپتوايرنگه با صورت فلكى « بنات نعش » ( - دبّين اكبر و اصغر يا خرس بزرگ و كوچك ) اينهمانى مىيابد ، كه از زمرهء ستارگان بستايى يا چندتايى در ناحيت شمال ، يعنى از پيكرهاى سپهرى پيراقطبى مىباشد ؛ و هم با مجمع الكواكب « ناستيه » ودايى / « اسوين » هندى / « ناهتيه » مادى / « نائونگهاس » اوستايى - از جملهء ديوان زردشتى - مطابق مىآيد « 3 » . اما ستارهء « تيشتر / تيشتريه » اختر - ايزد يا فرشتهء بارانساز ، علىرغم نام « تير » ( - عطارد ) بر « يشت » هشتم اوستا ، همانا آن يزشن نامه از آن تيشتر ؛ و در واقع « تيشتر يشت » باشد كه در ستايش اوست . اينهمانى تيشتر اوستايى يا سپاهبد مشرق با ستارهء « شعراى يمانى »
( Sirius )
در پنجمين صورت فلكى جنوبى ، يعنى با درخشانترين ستارهء ايستادهء آسمان - « كلب اكبر »
( Canis Major )
هيچ مورد ترديد نباشد . پلوتارك يونانى ( ح 50 - 125 م ) به نقل از تئوپمپوس خيوسى ( ح 380 - ح 305 ق . م ) موافق با اعتقاد ايرانيان ياد كرده است : « اورمزد خويشتن را سه برابر فراخ كرده بگسترد ؛ و خود را
هامش
( 1 ) . يشتها ( پورداوود ) ، ج 1 ، ص 345 ، 577 - 581 .
( 2 ) . بندهشن ( ترجمهء دكتر مهرداد بهار ) ، ص 44 / اساطير ايران ( همو ) ، ص 219 .
( 3 ) . رش : گفتار « هپتوايرنگه » از پرويز اذكائى ( در ) مجلّهء چيستا ، سال 3 ، ش 7 / فروردينماه 1365 ، ص 529 - 534 .