مىآورد همان كمربند برجهاست ، كه در خصوص دانش ستارهشناسى ايرانيان باستان ، چنانكه گذشت ، اينجانب ضمن كشف اساسى مفهوم و نظريهء « قبّة الارض » ايرانى ، به بازيابى و فرانمايى كامل آن نيز توفيق يافت . اپاختران يا سيّارات سبعه همانطور كه بنقل آمد ( خورشيد و ماه و ناهيد و . . . ) به گرد آن « راهگذر آفتاب » ( - راه خور ) يا گرداك و كمربند و پروند ( 360 درجهاى ) كه بر راستاى موازى و مماثل سماوى كوه شرقى - غربى « البرز » زمينى تصوّر شده طىّ يك شبانروز دور زنند . وجود مفهوم دائرةالبروج - كه در جاى خود ياد شد - تقسيم آن همچون هر دائرهء ديگر به / 360 درجه ( - سوش يا روزنه ) در عصر هخامنشى حدود اواسط سدهء پنجم ق . م صورت قطعى يافت ، يعنى هريك از برجهاى دوازدهگانه ياكده / اختر / خوردگ / آستانگ نيز به 30 درجه ( - سوش ) تحديد شد ، همانا خود به طريق اولى سائق به تصوّر قطب فلكى هم مىباشد . هنينگ در بررسى فصل نجومى بندهشن كه گويد منابع آن آشكارا ما قبل هخامنشى است ، اصطلاح « سوش » ( - درجه ) را همان « سوس » سغدى - پهلوى برحسب دستگاه دهدهى به مأخذ « شوشو » بابلى ياد كرده كه خود به معناى عدد « شصت » ( 60 ) بوده است . آن استاد فقيد اصطلاح « ليپيه » ( - دقيقه ) را هم در پهلوى مأخوذ از كلمه « لپتى » يونانى مىداند كه در اين فقره با او موافق نيستيم ، اگرچه تخصّصى يا دعويئى در فقه اللغة نداريم . اما مفهوم « قطب » فلكى كه گويد در اوستا به لفظ « مرزو »
( Merezu )
بيان شود ، همان « گاه » يا « ميخ » آسمان ( پهلوى - « وتد » عربى ) سپاهبد سپاهپدان سپهرى يا ستارهء قطبى است ، كه باز گويد ترجمهء « پولوس » يونانى به معناى « محور ، گيجين ، پاشنه » مىباشد « 1 » . پيشتر از « اورويسگاه » يا نوعى نيايشگاه چهار طاقى زردشتى ، نمودگار چهار پهلوى عالم و جهات اربع ياد گرديد ، كه گويا معبّر از قطب فلكى هم بوده باشد . ويلى هارتنر براساس نماهايى از وضع آسمان در دوران هخامنشى ، راجع به « قطب » گويد كه در آن زمان يك منطقهء بىستاره در ميانگاه چهار دايرهء هم مركز ( دائرةالبروج ، معدّل النهار ، مدارات شمالى و جنوبى ) بوده است « 2 » .
* * *
هامش
( 1 ) .ACTA IRANICA , 15 ( Henning selected Papres ) , pp . 238 - 242 .( 2 ) .THe Cambridge history of Iran , vol . 2 , p . 720 .