پايهها يا افلاك و طبقات « مينوى » آسمان مطالب پيشگفته را دنبال نمود . « بندهشن » ايرانى ( بخش 4 / فصل 3 ، بند 7 ) گويد كه آسمان نيز هفت پايه است : نخست ابر پايه ؛ ديگر سپهر اختران ؛ سديگر ستارگان نياميزنده ؛ چهارم بهشت ( كه ) ماه بدان پايه ايستد ؛ پنجم گرودمان كه انغر روشن خوانده شود ( و ) خورشيد بدان پايه ايستد ؛ ششم گاه امشاسپندان ؛ هفتم روشنى بيكران جاى هرمزد » « 1 » . بايد گفت كه بنا بر اوستا و دينكرد ( مدن ، ص 338 ) طبقات آسمان « چهار » تا تصوّر شده : پايهء ستارگان ، پايهء ماه ، پايهء خورشيد ، روشنى بىكران ؛ چنانكه « مينوى خرد » نيز طبقات بين زمين تا آسمان را چهار تا ياد كند : ( 1 ) از زمين - كه دوزخ اندر اوست - تا ستاره پايه « برزخ » يا همستگان باشد ، ( 2 ) از آنجا تا « ماه پايه » نخستين بهشت باشد ، ( 3 ) از آنجا تا خورشيد پايه « بهشت » برين كه جايگاه ايزدان باشد ، ( 4 ) از آنجا بالاتر « گردمان » يا روشنى بىكران كه عرش اعلى يا جايگاه اورمزد و امشاسپندان باشد . ولى گويا تحت تأثير عقايد نجومى بابليان ، نگرهء زروانى - چنانكه در « بندهشن » ملاحظه شد - طبقات آسمان را « هفت پايه » دانسته ، بدينسان كه طبقهء ستارگان را دو « پايه » اختران روندهء آميزنده ( با خير و شرّ يا سعد و نحس ) و ستارگان ايستادهء نياميزنده ( - روشنان يا ثوابت ) و جايگاه امشاسپندان را هم طبقهء ششم پس از خورشيد پايه ياد كرده است « 2 » .
مفاهيم اساسى معادشناسى و مقولات عرفانى چندى به جهاننگرى نجومى « ثنوى » ايرانى بازبسته است . اگرچه مجال هيچگونه بررسى تطبيقى يا مقايسه با مصطلحات مكاتب فلسفى مشّائى ، رواقى و اشراقى نباشد ، هرآينه مفاهيم افلاك سبعه ، عقول عشره ، نفوس فلكيه ، جواهر مجرّده ( مثل ) ، نور الانوار ، هورخش ، « بهشت » ناكجاآباد و ديگر مصطلحات فلسفهء عرفانى نوافلاطونى ، حكمت اشراقى يا خسروانى و فهلوى ايرانزمين يكسره باز گرد به همان هفت پايه يا طبقات آسمان و متحيّزان در آنها ، فروهران و ايزدان و امشاسپندان ، روشنى بىكران و گردمان ؛ و ديگر مقولات مربوط بدانهاست كه از بحث ما بيرون باشد . تنها ديگر بار اين نگره و نظر تأييد مىگردد كه
هامش
( 1 ) . بندهشن ( ترجمهء مهرداد بهار ) ، ص 48 / اساطير ايران ( بهار ) ، ص 11 . /Zurvan ( part II texts ) , pp . 322 , 333 .( 2 ) . مينوى خرد ( ترجمهء دكتر تفضلى ) ، ص 20 - 21 . / تعليقات مترجم ، ص 99 - 100 . /ACTA IRANICA , 15 ( W . B . Henning Selected Papers , II ) , Leiden , 1977 , p . 239 .