دلكش و سودمند « فلسفهء دين مزديسنا در عهد ساسانى » « 1 » تأليف لوئى كاسرتلى
( L . C . Casartelli )
ايتاليائى ، كه شامل بررسى « سپهر ، صور بروجى ، ثوابت و سيّارات » مىباشد . دوديگر ، گفتار پربار و روشنگر شادروان منوچهرجى خرقات پارسى با عنوان « اينهمانى برخى از اجرام سماوى مذكور در نوشتههاى كهن ايرانى » ( در ) جشننامهء جىجىباهاى زردشتى ( ص 116 - 158 ) به كوشش « مودى » « 2 » ، كه متضمّن شناخت ستارگان چارسوى آسمان ، ستارگان كمربند برجها ، ثوابت ( تشتر ، هفتورنگ ، پروين ، ونند ، سدويس ) ، گوچيهرمار ، پئيريك ، موشپر ، ميانگاه آسمان ، و جز اينهاست . سه ديگر ، كتاب مشهور « گاهشمارى در ايران قديم » ( به فارسى ) تأليف دانشمند ايرانى سيّد حسن تقىزاده است « 3 » ، كه در « خاتمه » طى شرح اسامى روزهاى ايرانى . . . ، تا منازل قمر . . . ( ص 201 - 207 ) و « تبصره » به عنوان علوم نجوم و احكام نجوم در ايران قديم ( ص 308 - 340 ) كمابيش فهرستوار به نظام نجومى ايران باستانى هم اشاره كرده است .
ب . ( آسمان و سپهر ) :
آسمان در كهنترين بخش از سنن زردشتى - يعنى « گاتها » مورد بحث شده است ، كه يقينا توان گفت اوصاف مزبور باز گرد به دوران « هند و اروپايى » ايرانيان مىباشد . « فروردين يشت » ( كردهء 1 ، بند 2 و 3 ) در توصيف آن گويد :
« آسمان افراخته از فراز كيهان كه زمين و گرداگرد آن را بهسان خانهاى فراگرفته ، چونان جامهاى ستاره نشان مينوى كه مزدا و مهر و رشن و سپندارمذ را دربر دارد ، آغاز و انجام آن ديدنى نيست » « 4 » . جهانشناسى اوستا همانا آسمان را - به قول بيلى - يك « نظام » ساخته و پرداخته فرامىنمايد كه تاريخ آن در گذشته تا آنجا كه شاهباز خيال آدمى پرواز
هامش
( 1 ) .La philosophie religieuse du Mazdeisne sous les sassanides , Paris , 1884 / The Philosophy of the Mazdayasnian religion under The Sassanids , tr . by F . Jamaspasa , Bombay , 1889 .( 2 ) .Papers on Iranian subjects , by various scholars , in honour of the Jubilee of Sir Jamaspjee Jejeebhoy Zarthoshti Madressa , ed . by J . J . Modi , Bombay , 1914 .( 3 ) . چاپ يكم ( 1316 ) و اما چاپ دوم كتاب همانا جلد دهم « مقالات تقىزاده » به كوشش ايرج افشار ( تهران ، انتشارات شكوفان ، 1357 ) مىباشد ، كه تمام اضافات و اصلاحات مؤلّف را هم بر چاپ يكم از دستخط خود او بين صفحات درج و طبع كرده است . بايد گفت كه همان اضافات يا تعليقات مؤلّف بر « گاهشمارى » قبلا هم در « بيست مقالهء تقىزاده » ( ص ) چاپ شده است .
( 4 ) . يشتها ( پورداوود ) ، ج 2 ، ص 60 / اوستا ( دوستخواه ) ، ص 238 .