مىكنند و نتيجهء منفى مىگيرند در اشتباهند زيرا سالها لازم است كه به عكس العمل دورهء 20 ساله خاتمه داده شود .
ديكتاتور شبيه به پدريست كه اولاد خود را از محيط عمل و كار دور كند و پس از مرگ خود اولادى بىتجربه و بىعمل بگذارد . پس مدتى لازم است كه اولاد او مجرب و مستعد كار شوند يا بايد گفت كه در جامعه افراد در حكم هيچند و بايد آنها را يك نفر اداره كند . اين همان سلطنت استبداديست كه بود . مجلس براى چه خواستند و قانون اساسى براى چه نوشتند ؟ و يا بايد گفت كه حكومت ملّى است و تمام مردم بايد غمخوار جامعه و در مقدرات آن شركت نمايند در اين صورت منجى و پيشوا مورد ندارد . اگر ناخدا يكى است هروقت كه ناخوش شود ، كشتى در خطر است و وقتى كه مرد كشتى به قعر دريا مىرود .
ولى اگر ناخدا متعدّد شد ، ناخوشى و مرگ يك نفر در سير كشتى مؤثر نيست . آقا اگر غمخوار اين ملتند و به ترقى و تعالى وطن معتقدند و نمىخواهند به عناوين هيچ و پوچ به آتش نفاق دامن بزنند ، بايد خود را فوق ديگران ندانند و بگذارند كه در سايهء آزادى ، جامعه خودش كشتى متلاطم را به ساحل نجات رساند .
ما نمايندگان قبل از هر چيز بايد به ايران نظر كنيم و منافع عموم را بر منافع شخصى خود ترجيح دهيم . ما همه اهل يك مملكت و زادهء يك وطنيم . ما بايد كارى كنيم كه قواى مملكت صرف خير و صلاح شود . ما بايد بدانيم كه نفاق براى ما بسيار مضر و گران است . يكوقتى از فرط نادانى و جهل در شيخى و متشرعى اختلاف داشتيم ، زمان ديگر در استبداد و مشروطه مباحثه نموديم . پس از آن اختلاف در آزادى و ديكتاتورى و بعد تغيير فرم بود ؛ اكنون باز براى اصلاح معنويات دچار تغيير كلاه شدهايم .
آقا وقتى مىتوانند كار كنند كه در مجلس را ببندند و يا آن را قرق كنند و مثل ايام كابينهء سياه خرابه را تعطيل كنند . با اين مجلس كه مىخواهد ثابت كند طليعهء آزاديست كار آقا بسيار دشوار است . به عقيدهء من بايد از خود دفع زحمت كند و از مجلس برود و غير از اين راه ديگرى ندارد .
آنهايى كه مىگويند در نهم آبان 1304 من توانستم اوضاع وخيم بيستساله را پيشبينى كنم و ديگران نتوانستند ، بيان واقع نيست . من از جان خود گذشتم و همقطارانم از دادن يك رأى نخواستند امتناع كنند . باز من آتيه را مىگويم خدا كند كه اين دفعه با من همراه باشند . آقا مثل نهر كوچكى است كه به رود تيمس متصل شده باشد . هر قدر كه آب از رود بيشتر برود بر توسعهء نهر مىافزايد و آب زياد مساحت زيادى را فرا مىگيرد ؛ اگر امروز با خاك مىشود از عبور آب جلوگيرى نمود ، بعد با سدّ آهنين هم نمىتوان جريان آب را قطع كرد . اگر امروز با يك مهر سياه نشود از سياست آقا جلوگيرى نمود ، اعتبارنامهء ايشان كه تصويب شد و حزب حلقه كه بر شعبات خود افزود و قوت گرفت با توپ جديد الاختراع اين جك هم نمىشود مقاومت كرد .
آقا امروز از آزادى مطبوعات صحبت مىكند و از اصلاح معنويات كه نمىدانيم مقصودشان چيست ، سخن مىراند ولى ميخ خود را كه محكم نمود زمينهء دورهء شوم ديگرى را تهيه و جامعه را گرفتار خواهد
زندگينامه رجال و مشاهير ايران ( فارسي ) — صفحة 436
مساهمون: حسن مرسلوند
ص٤٣٦