رضايتبخش نيست . قالى و قاليچه كه يك روزى در مغازهء من انباشته بود ، امروز براى نمونه موجود نيست . زيرا راه بسته است و مالالتجاره از ايران نمىرسد و از طرفى سه سال است من كوچكترين خبرى از فاميل و برادر خود كه در تهران و آذربايجان اقامت دارند ندارم . و بالاخره با توجه به بىپولى و اينكه ما تجار را چه رسيده به سياست ، استدعا دارم اقلا مخلص را معذور بداريد .
از اين بيان من ساير تجار ايرانى كه حضور داشتند كمى به خود آمده و خوشحال شدند . ناگفته نماند رد تقاضاى آيرم در حكم صدور حكم اعدام خودمان بود . زيرا پليس « اس - اس » آلمان و شخص « هيملر » بشدت از آيرم حمايت مىكردند ، و اگر آيرم كوچكترين اشارهاى به « اس - اس » مىكرد حساب ما معلوم بود و آنا بيكى از بازداشتگاهها منتقل مىشديم .
آيرم كمى برآشفت و گفت : اصرارى در بين نيست . هركس علاقه به وطن خود داشته باشد كمك مىكند و البتّه بايد بدانيد كه عنقريب ما عملا حكومت را در دست خواهيم گرفت ، زيرا قواى آلمان هماكنون در قفقاز در حال پيشروى هستند و به مجرد اشغال باكو كار ايران تصفيه مىباشد .
چند نفر از تجار بزدل ايرانى از روى ترس حاضر به كمك شدند ولى كمكهاى آنها چندان زياد نبود . » [ سالنامه دنيا ، سال شانزدهم ] .
شرح
( 18 ) - بايد در نظر داشت كه مسلّم است در مقايسهء بين دو نظام سياسى جمهورى و سلطنتى ، حكومت جمهورى بمراتب دمكراتيكتر و انسانىتر است و در آن مردم حق انتخاب داشته و رئيس جمهور از بهترين و داناترين مردم ، با رأى مستقيم انتخاب شده و پس از پايان مدت رياست جمهورى نيز بايستى همچون شهروندى عادى در ميان همان جامعه زندگى كند . و اين امر خود موجب تعديل خصلتهاى ديكتاتورى و غرور ناشى از قدرت مىشود . درحالىكه در نظام سلطنتى بدون هيچگونه دليل علمى و منطقى ، فرزندى پس از پدر ، با هر نوع سواد و معلومات و منشى به تخت سلطنت نشسته و زمام امور ملت را بدست مىگيرد . مرحوم مدرس نيز اين مطلب را خوب مىفهميده ، لكن قصد رضا خان از قضيهء جمهوريت اين بوده كه ابتدا ، انقراض سلطنت را اعلام نموده و خود بعنوان رئيس جمهور مادامالعمر بر كرسى رياست بنشيند . رضا خان اصلا باور نمىكرد كه گروهى دور او را گرفته و بر تخت سلطنت بنشانندش ، چرا كه او نه سواد اين كار را داشته و نه آبا و اجدادش شاه يا شاهزاده بودهاند .
( 19 ) - موقعى كه مجلس مؤسسان به تعيين پادشاه جديد مشغول بود ، احمد شاه در پاريس بيانيهاى منتشر كرد كه در روزنامهء « بامداد »Matinچاپ شد . متن بيانيه كه براى صادق صادق ( مستشار الدوله ) رئيس مجلس مؤسسان ارسال گرديده بدين شرح است :
« در اين موقع باريك كه آيندهء كشور من در خطرست تمام افكارم متوجه ملتم است كه اين بيانيه را براى آنها مىدهم .
از زمانى كه رضا خان با تردستى قشون را در اختيار خود گرفت و قواى عمومى مملكت را مورد سوءاستفاده قرار داد بر خلاف قوانين اساسى كشور شاهنشاهى رفتار كرده است .
به نظرم مناسب آمد براى آنكه از هيجانات داخلى ملت من مبتلى به گرفتارى نشود از كشورم دورى جويم و از راه غيب خود به ثبوت برسانم كه تا چه حد با اين اعمال خلاف قانون و خودسرانه مخالفت دارم .
كودتاى رضا خان مغاير قانون اساسى و بر ضد سلسلهء سلطنتى من با قدرت سرنيزه انجام شده است . او