بريتانياى كبير مىدانند ولى اظهار مىداشتند كه نمىدانند چرا اكنون انگليس رفتارى كاملا غير فعالانه [ در مورد مشروطه ] از خود نشان مىدهد .
پاسخ دادم كه تا آنجا كه من آگاه هستم سياست انگليس تغير نيافته است و افزودم كه ما به اندازه خود آقايان علاقهمند به صلح و آرامش در ايران هستيم و مايليم ايران را از وجود نيروهاى نظامى بيگانگان تهى ببينيم ولى من هيچگونه آگاهيى كه بتوانم بر پايه آن در مورد نياز به نگاهدارى سربازان روسى در ايران داورى كنم در دست ندارم . سپس هدف از ترتيبات [ و همكارى اخير ] دولتهاى انگليس و روسيه را توضيح داده گفتم كه جريان اخير شايد تنها فرصتى بوده است كه حكومت بريتانيا داوطلب شد كه مجتهدان [ نجف و كربلا ] را پند داده راهنمايى كند ، و افزودم كه به ديدهء من جاى افسوس است كه مجتهدان بدان پندها و راهنماييها توجهى نكردند . نيز يادآورى كردم كه هرچه مجتهدان بيشتر مردم را بر ضد نيروهاى نظامى روسيه تهييج كنند خروج مسالمتآميز آنها از ايران مشكلتر خواهد شد .
پس از بحث فراوان ، مهمانان [ وارد بر اينجانب ] اظهار داشتند كه آنان تضمين خواهند كرد كه بمحض آنكه روسها سربازان خود را باز خوانند آرامش در ايران برقرار خواهد گشت و به بيگانگان [ مقيم ايران ] نيز هيچگونه آسيبى نخواهد رسيد ، و افزودند كه مادامىكه سربازان [ روسيه ] در ايران بسر مىبرند علما نمىتوانند آرامش كشور را تأمين كنند زيرا سربازان مزبور با مردم سخت بدرفتارى كردهاند ؛ هواخواهان مليون را دستگير ساختهاند ؛ خانهها را بازرسى كردهاند ؛ مرتكب اعمالى ديگر شدهاند كه سبب تحريك تودهء مردم شده است . من گفتم كه ما ، ضمن داشتن بهترين نيات دوستانه [ نسبت به ايران و علما ] ، نمىتوانيم پيرامون اين مسائل بحث كنيم زيرا آگاهيى بسنده دربارهء رويدادها نداريم ، و افزودم كه وزير [ مختار ] دولت پادشاهى بريتانيا در تهران خيلى آگاهتر به اين موضوعات مىباشد . و بدانها اطمينان دادم كه نامبرده خواهان خوشبختى و آرامش براى ايران است . من بدانها گفتم كه آنچه را كه مورد بحث ما قرار گرفته است [ به مقامهاى بالا ] گزارش خواهم كرد و اگر پاسخى براى آقايان دريافت كردم به آگاهى آنان خواهم رسانيد .
در پاسخ پرسش آقايان مبنى بر اينكه آيا سربازان روسى حفظ جان شهروندان بريتانيايى مقيم شمال ايران را نيز به عهده دارند يا نه ، گفتم كه آن سربازان قاعدتا اين كار را نيز بخشى از وظايف خود مىدانند ، همان گونه كه سربازان ما [ سربازان انگليسى ] هنگامى كه در بوشهر بسر مىبردند از وظايف خود مىدانستند كه از جان همه بيگانگان محافظت كنند .
سپس ميهمانان من اظهار داشتند كه از سوى مردم شكايات زيادى نزد مجتهدان آمده و از آنان درخواست كمك و راهنمايى گرديده است . تاكنون مجتهدان هيچيك از شيوههاى تند را توصيه نكردهاند ولى به مردم پاسخ دادهاند كه سرگرم كوشش در راه بيرون راندن نيروهاى نظامى روسيه هستند و اعلام كردهاند كه اگر در كوششهاى خود كامياب نشدند آمادهاند در راه مذهب و ملت خود شهيد شوند .
به ديدهء من اگر خروج سربازان [ روسى ] خيلى به تأخير افتد احساسات و تعصّب [ عمومى ] ، استدلال و داورى بهترى را به حمايت خواهد گرفت و مشكلات و پيچيدگيهاى سختى نيز ببار خواهد آورد .
چنين به نظر مىرسد كه تا اين لحظه ايرانيان هيچگونه نظر بدخواهانهاى نسبت به انگلستان ندارند ولى مشكل است بگوييم كه تا كى اين حالت مطلوب باقى خواهد ماند .
سرهنگ دوم ، ج . رامزى ( ) مأمور
زندگينامه رجال و مشاهير ايران ( فارسي ) — صفحة 329
مساهمون: حسن مرسلوند
ص٣٢٩