عهد بسيار قديم بر توحيد خالص بودند ، و بتپرستى در ميان آنان به سوء تدبير رؤساى دينى برهمنان پديد آمده ، و عمل وى دلالت بر معجزه علمى قرآن دارد ، كه فرموده
« ما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً »
( سورهء يونس ، آيهء 19 ) و آيات ديگر . و ما اين مطالب را گفتيم تا بدانند ، كه [ برخى از ] مستشرقان خدمات بزرگى براى تاريخ و لغت نمودند . و با اينكه قدر اين رنج و كوشش آنان را مىشناسيم ، و خدمت آنان را انكار نمىكنيم ، اين نكته را هم نبايد پنهان كرد ، كه همه حوادث تاريخى را درست چنان كه بايد درنيافتند . خاصّه در دين به ادلّهء ضعيف و تهمتهاى ناروا كه به دليل علمى ، ثابت نشده است دشمنان را تقويت كردند . و در بدگمانى به بعض ملل راه افراط پيمودند . و بالجمله از جهالت و دردهاى درونى خالى نبودند ، انسان ضعيف البتّه از عيب خالى نيست . يكى از كارهاى سودمند آنان ، براى آسانى بحث و تحقيق فهرستهايى است ، كه برحسب ترتيب مطالب يا ترتيب حروف معجم ، مرتّب ساختند . و در اين نزديكى فهرستى عام در دسترس ماست ، براى يافتن احاديث چهارده كتاب ، از كتب احاديث ، كه استاد محترم محمد افندى فؤاد عبد الباقى ، به عربى ، ترجمه كرده ، و بنام « مفتاح كنوز السنة » منتشر ساخته است . هركه به احاديث نبويه ( ص ) ، مىپرداخت . به چنين فهرستى حاجت داشت . بسيارى از ما حديثى مىشنيد ، و نمىدانست ، مدرك و سند آن چيست ؟ و دريافتن آن سرگردان بود . و اين فهرست مشكل او را حلّ كرده است . و يكى از اين معاجم « دائرةالمعارف اسلامى » ، است . كه خلاصه آنچه درباره اسلام بايد گفت ، مرتّب بر حروف هجا فراهم آوردهاند . و خواننده هرچه از بحثهاى نيكو و سودمند خواهد ، فورا در آن خواهد يافت ، چنان مشروح و مفصّل است ، كه مزيدى بر آن متصوّر نيست ، با اينكه در آن اغلاط بسيار است ، هم در شرح حال بزرگان و هم در فهم مدلول آيات كريمه قرآن و هم در اعتماد بر تهمتهائى كه دشمنان اسلام بر اين آيين زدهاند . ديگر از كتب مفيد آنان كتابى است ، كه مستشرق فرانسوى ژول لابوم
Jules La Beaume
در فهرست مطالب قرآن تأليف كرده است و هرچه از آيات كريمه در موضوعات مختلفه نازل گرديده است ، باهم در فصل جداگانه فراهم آورده است .
و حضرت استاد محمّد افندى ، مترجم « كنوز السنّة » ، كه نام او را ياد كرديم ، اين كتاب را نيز ترجمه كرده ، و اصل آيات قرآن را كه مؤلّف فرانسوى ترجمه كرده بود . به جاى ترجمه نهاده است ، و اين عمل بسيار نيكو و سودمند نويسندگان و مؤلفين را بسيار به كار مىآيد . مثلا كسى كه مىخواهد ، درباره زكات ، يا يكى از انبياء ، يا در نظر به مصنوعات الهى چيزى بنويسد ، و خواهد از كتاب كريم اقتباس كند ، از جمع همه آيات وارده در اين معانى عاجز مىشود ، اما با اين كتاب مىتواند ، همه آيات وارده در اين موضوعات ، را در يك جا فراهم بيند . و من خود بسيار مىخواستم ، اين آيات را يك جا گرد آورم ، موفق نمىشدم . اما اينك مانع برداشته شده است ، و از مترجم كتاب بسى سپاسگزارم ، كه اين ذخائر علمى را به رايگان ايثار مىكند . » ( پايان سخن فريد وجدى ) .
* ترجمه مقدمهء محمد فؤاد عبد الباقى
محمّد فؤاد عبد الباقى ، كه تفصيل الآيات ، را به عربى ، ترجمه كرده است . گويد : « من و بسيارى مردم ديگر مانند ، مرحوم استاد شيخ مصطفى عبد الرزاق شيخ جامع ازهر ملاحظه كرديم ، كه مؤلّف تفصيل الآيات ، چند باب از آنچه را بايد بياورد ، نياورده