موسوم به « محمّد فؤاد عبد الباقى » ، هر دو را به لغت عربى ، نقل كرده و پيوست به يكديگر به طبع رسانيده است . و عالم مشهور مصرى فريد وجدى صاحب دائرةالمعارف تقريظى ، بر ترجمه عربى ، نوشته است ، بس سودمند ، آن را در اينجا نقل ، پس از آن به سخنان ديگرى كه تذكار آن در مقدّمه لازم است ، مىپردازيم ، اينك ترجمه عبارت فريد وجدى :
« اروپائيان از آنگاه كه با مردم مشرق زمين مراوده آغاز كردند ، و به شناختن لغات و دين و مذاهب قبائل شرقى ، عنايت نمودند ، براى آنكه حقيقت هر چيز را چنان كه بايد دريابند ، تا اعتماد بر آن توانند كرد ، تحقيق و بحث در هر دو موضوع را به گروهى خاصّ سپردند . چون ، آنكه همّش يك چيز باشد ، در علم استوارتر است .
هر دسته خاصّ ، براى تحقيق امرى كوشيدند . و به كشورهاى شرقى سفرهاى پىدرپى كردند . و لغات آنان را آموختند . و از عادات آنان ، اطّلاع يافتند . و در آثار گذشتگان مانند خطوط و نقّاشىها و ابنيه و غير آن ، دقّت كافى نمودند ، و اسرار و رموز خطوط قديم را دريافتند ، و از هيچ كوششى ، دريغ نداشتند ، تا آنچه در تاريخ اقوام گذشته مىتوانستند ، كشف كردند .
اگر رنج آنان را ، در كشف مبهمات تاريخ امم شرق و لغات و اديان ايشان ، ناديده گيريم ، و حقّ آنها را نشناسيم ، احسانى را انكار كردهايم ، و نزديكترين گواه ما تاريخ مصر باستانى است ، كه در زير پردههاى ابهام پوشيده بود ، اگر زحمت مستشرقين نبود ، و به كشف آن همّت نمىگماشتند ، ما راهى براى كشف آن ، نداشتيم .
اين پردهها ، در پيش عالم مصر قديم آويخته ، و كارهاى بزرگ آنان را از ما پنهان كرده بود . تا اوايل قرن نوزدهم كه مستشرق فرانسوى ، بنام شميوليون
Champollion
، از مردان لشكر ناپلئون ، متصدّى تحقيق ، آن گشت . با كوشش بسيار و صرف مال فراوان ، به كاوش پرداخت تا سنگى يافت ، كه او را به حلّ و بازگشودن بعض اسرار خط هيروگليفى ، هدايت كرد ، كه مصريان قديم تاريخ و داستانهاى خويش را بدان خط مىنوشتند ، آنگاه مرد ديگر انگليسى ، بنام « يونك » ، به تكميل عمل او پرداخت .
و آن خط قديم را تمام بخواند . و كشف تاريخ مصر به كوشش گروه ديگرى موقوف ماند ، كه به اين بحث ولعى داشتند ، و از مردم فرانسه و انگليس و آلمان جماعتى اين تاريخ را تأسيس كرده ، و آثار آن را از درون زمين بيرون آوردند . و از خطوط و أشياء عتيقه ، گنجها فراهم كردند . و از روى آن تاريخ مصر ، را مرتّب ساختند .
و باز فراموش نبايد كرد ، كه در كشف تاريخ عرب ، كوششها نمودند ، و نخست به آثار شهرى در يمن راه يافتند ، كه دولتى بنام معينيان در آنجا حكومت مىكردند . و ملوك آنان ، بر همه ملوك يمن سبقت داشتند . و از كاوش زمين و تفحّص كوههاى مرتفع ، سنگها بيرون آوردند ، با نقوش خطوط عربى ، كه تطوّر لغت عربى را از دورههاى قديم آشكار مىساخت ، همچنين كوششها كردند ، و مالها صرف نمودند . تا تاريخ آشور و كلده و بابل و ليدى و ماد ، را مكشوف ساختند . و از جمله دولت حمورابى ، كه به ظنّ غالب دولت عربى بود . و تأثير بسيارى در تمدّن امم ، و اصولى در سياست و احكام اجتماعى ، و دينى ، مقرّر كرده بود .
عمل مستشرقان دربارهء هند هم از مفاخر ايشان است . يكى از مردم آلمان موسوم به ماكس مولر
Max mouler
، سرپرست آنان ، در حلّ رموز زبان سنسكريت ، يد طولا داشت . و ثابت كرد ، كه مردم