دواوين لغت و قواميس ، معانى كلمات روشن و تبيين شود ، در تفسير مجمع البيان بيشتر روش تفسير لغوى پيموده شده است ، به صورت نسبتا كامل از لغت ، اشتقاق ، نحو ، صرف ، سخن به ميان آمده است ، و مىتوان ، گفت : بيش از هر بعد تفسيرى ، جنبه ادبى و لغوى مطرح است . رجوع به لغت در مباحث الفاظ علم اصول نيز مورد بحث قرار گرفته است ، و يكى از مواردى كه از حرمت عمل به ظنّ و گمان خارج شده است ، اعتماد و تكيه بر قول لغتدان در بيان معانى الفاظ و موارد استعمالات مىباشد ، نه در تمييز و تشخيص معنى حقيقى از مجازى چون اين امر از صلاحيت او خارج است .
اجماع و اتّفاق علماء بر پذيرش قول لغوى را همگى تلقى به قبول نمودهاند ، و شايد علّت پذيرفتن همگانى از باب مراجعه به اهل خبره در مورد تخصّص و خبرويّت فنّى خويشتن بوده باشد ، كه در اين مورد از ايمان و اسلام ، يا عدالت و تقواى او تفحّص نمىكنند ، بلكه از فنّ و حرفه و صلاحيّت علمى او مىطلبند ، هرچند برخى از اصوليّين احتمال دادهاند ، كه رجوع به اهل لغت از مقولهء شهادت و گواهى گرفتن است پس عدالت و تعدّد در آن معتبر بايد باشد . ولى كليّت اين سخن مورد پذيرش نيست ، و هرچند احتمال اين امر هست ، كه مراجعه به لغت به شرط حصول اطمينان و وثوق ، از گفتار او ، معتبر باشد ، نه مطلق مراجعه . حصول اين شرط ، نه تنها در مورد لغت ، بلكه در تمام موارد مراجعه به اهل خبره ، لازم است ، مراجعهكنندگان به اهل خبره تنها به قول و گفتار آنان اعتماد نمىورزند ، ما دام كه وثوق و اعتمادى بر صحّت قول او پيدا ننمايند ، و اين اعتماد گاهى با شاهد حال يا قرينهء مقال و گاهى با كمك اقوال و شهرت عمومى و غيره مىباشد . « 1 » اينك پس از بيان اجمالى روشها و مناهج تفسيرى به بازگويى تفاسير قرن چهاردهم مىپردازيم :
656 . كشف الكشاف لنگرودى [ زنده در 1301 ق ]
مؤلّف آن ، عالم بزرگوار مرحوم ميرزا محمد باقر بن عبد اللّه لنگرودى ، يكى از اعيان تفسيرى قرن سيزدهم هجرى مىباشد . تفسير فوق بسيار بزرگ و حجيم دربرگيرندهء مباحث ادبى و حديثى است ، كه پيرامون تفسير كشّاف زمخشرى ، ( م 538 ه . ق ) انجام داده است ، اين تفسير در واقع شرح مفصّل و طولانى تفسير كشّاف مىباشد . كه در 30 جلد قرار گرفته است و برخى از مجلّدات آن داراى چند جزء مىباشد . اين تفسير همانند دائرةالمعارف علوم اسلامى است ، كه به عنوان تفسير قرآن كريم ناميده شده است ، در برخى از اجزاء كتاب آن را « إقليد التفاسير » يا « اقليد التفاسير و إكسير التعابير » يا « مجمع التفاسير » يا « جمع الجوامع » ، تعبير آورده است . مجلّد نخستين آن را براى بار دوم ، روز چهارشنبه ، در سال 1296 ه . ق ، نگاشته است .
* مركز نگهدارى
اين تفسير تحت كد 2947 - 2964 ، با خط مؤلّف در فهرست نسخههاى خطى كتابخانه آية اللّه مرعشى ، معرّفى شده است ، كه در حواشى برخى از مجلّدات ، اضافات مؤلّف نيز ديده مىشود . « 2 »
657 . تفسير مجمع المطالب ملّا محسن [ تأليف 1301 ق ]
مؤلّف « تفسير مجمع المطالب » ، آن اديب اريب ملّا محسن يكى از اعلام اواخر قرن سيزدهم هجرى
هامش
( 1 ) اصول الاستنباط السيد على نقى حيدرى ، ص 147 .
( 2 ) الذريعة ، ج 4 ، ص 340 .