تهران در سفرى كه به يمن داشتهاند و فهرست نسخههاى خطى « كتابخانه المكتبة الغربية » را فراهم آوردهاند ، اين تفسير را تحت شماره 45 و 3 و 4 و 2 برگ ، در مكتبة الغربية ، مشاهده نمودهاند . « 1 » ما اطلاعات بيشترى جز آنچه ايشان ذكر نمودهاند ، در مورد اين تفسير شريف نداريم .
574 . بصائر الايمان ، دارابى [ م 1270 ه . ق ]
مؤلّف آن سيد صبغة اللّه بن سيد جعفر بن ابى اسحاق موسوى دارابى بروجردى متولّد نجف و متوفّى در كربلا ، يكى از اعلام تفسيرى قرن 13 هجرى ، مىباشد .
فرزند عالم او به سيد جعفر كشفى شهرت دارد .
او از شاگردان صاحب جواهر و علّامه شيخ مرتضى انصارى ، ( متوفى 1281 ه . ق ) ، مىباشد ، و تفسير او يك نوع تفسير مزجى بزرگى مىباشد ، كه بىشباهت به تفسير صافى فيض كاشانى نيست . اين تفسير در سه مجلد قرار دارد .
جلد اول آن تا سوره كهف مىباشد ، و فراغت از آن در سال 1260 ه . ق ، در مشهد رضوى ( ع ) ، رخ داده است . صاحب الذريعة ، تصريح دارد ، اين مجلّد را در كتابخانه ملّا محمد على خوانسارى ، با خط خود مؤلّف مشاهده نموده است . وى اين جلد را با هفت مقدّمهاى كه كوتاهتر از مقدمات تفسير صافى مىباشد ، آغاز نموده است .
وى نسخهء ديگرى از اين تفسير را در كتابخانه سيد هبة الدّين شهرستانى ، ديده است .
جلد دوم آن ، از سوره « كهف » ، تا سوره « يس » ، مىباشد ، كه در كتابخانه سيد ابو القاسم اصفهانى نجفى ، يافت مىشود . در پايان اين جلد ، رسالهء خود را پيرامون برخى از آيات منسوخه آورده است .
ظاهر امر آن است ، كه مجلّد سوم آن تا پايان قرآن مجيد بوده باشد ، ولى صاحب الذريعة ، موفّق به يافتن آن نشده است . » « 2 »
575 . تا 576 . تفاسير برغانى [ م 1271 ه . ق ]
مؤلّف آنها ملا محمد صالح فرزند ملا محمد ملائكه برغانى قزوينى ، يكى از اعلام و بزرگان فكرى و تفسيرى ، قرن سيزدهم هجرى مىباشد .
خاندان صالحى يكى از خاندانهاى اصيل و عريق روحانيّت در قزوين و حومه بودهاند . آثار علمى و اجتماعى فراوانى از آنان بر جاى مانده است . قبلا شرح حال اجمالى مرحوم ملّا ملائكه و ملّا محمد على برغانى ، برادر مورد ترجمه را نگاشتيم ، تفسير او « غنائم العارفين » گذشت ، و اينك تفاسير برادرش ديگر او كه از نظر فكرى و اعتقادى در جهت مخالف برادر بود در اينجا معرّفى مىنمائيم : طبق تتبع و تفحص ما تعداد پنج نوع تفسير از ايشان موجود مىباشد ، كه اسامى آنها ذيلا آورده مىشود :
[ آثار تفسيرى ]
1 . معدن الأنوار و مشكاة الاسرار :
مقدّمهاى است ، بر تفسير « مفتاح الجنان فى حل رموز القرآن » ، كه پس از پايان تأليف تفسير ، بر آن نگاشتهاند ، در اين كتاب بيشتر از احاديث و روايات استفاده كرده است ، او در ذيل روايات بياناتى مىافزايد ، كه روشنگر آراء وى مىباشند ، و در پايان كتاب ، هشت فائده افزوده است ، كه يكى از فوائد مذكوره ، قواعد تجويد و كشف الآيات مىباشد .
اين تفسير در يك جلد بزرگ به زبان عربى است .
مؤلّف محترم شيوهء ويژهاى را در تفسيرنويسى برگزيده است ، و اساس تفسير را به كليّات تفسير
هامش
( 1 ) آئينه پژوهش ، شماره 20 ، ص 54 .
( 2 ) الذّريعة ، ج 3 ، ص 123 ، كد معرّفى 413 - معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الإمامية ، ص 42 - كتابنامه بزرگ قرآن كريم ، ج 3 ، ص 1023 .