معارض با فيلسوفان و تفسير عقلى بر قاعدهء روايت حضرت امام محمد باقر ( ع ) : « كلّ ما لم يخرج من هذا البيت فهو باطل . »
3 . تأويل آيات بر مذاق اهل عرفان .
خاتمهء آن را به صفات عارفان اختصاص داده است . نيز خود در خاتمه چنين تصريح مىكند :
« . . . اعلم انّى قد ملئت هذا التفسير بحول اللّه و قوّته و بنور آثار محمّد و آل محمد ( ص ) ، من اسرار عجيبة و اشارات غريبه و رموزات انيقة و لكن لا ينتفع منه كمال الانتفاع الا من اتّصف بصفات العارفين . »
اين تفسير كه به روش عرفانى نگاشته شده است . بيشتر به تأويل آيات پرداخته است ، نيز مسايل كلامى عميق و مباحث عرفانى غامضى را عنوان كرده ، كه خوانندهء آن بايد به اصطلاحات عرفانى و فلسفى دانا باشد . بعضى از علماى عرفان از مؤلّف خواستند كه شرح و تفسيرى جداگانه دربارهء مصطلحات عرفانى اين تفسير بنگارد . او اجابت كرد ، و كتاب لسان العارفين را در تفسير مصطلحات عرفانى اين تفسير به رشته تحرير درآورد ، كه در سال 1306 ه . ق ، در بمبئى چاپ سنگى گرديد . « 1 »
مؤلّف در پايان اين تفسير تصريح مىكند ، كه مدت تأليف از صفر سال 1237 ه . ق تا پنج ربيع الثانى سال 1239 ه . ق ، ( بيست و شش ماه ) بوده است . شايان ذكر است ، اين همان زمانى است ، كه دولتشاه در 1237 ه . ق ، در كرمانشاه وفات يافت ، و شيخ احمد احسايى ، متوفّى 1241 ه . ق ، به قزوين هجرت كرد ، و مجلس مناظرهء معروف و مباحثه مشهور فراهم گشت . كه منجر به تكفير احسايى گرديد . نيز مؤلّف در آن مجلس متمايل به استادش احسايى بود . و به سود او شركت فعال داشت ، و شاهد اقوال فريقين شيخى و متشرعه بود .
* آغاز و انجام آن
بعد از بسمله : « الحمد للّه الذى دل على ذاته بذاته و على رسوله برسالته و على اولى الامر بالامر بالمعروف . . . » قد جفّ القلم من تاليف هذا التفسير المسمّى بغنائم العارفين فى ليلة الثلاثاء فى خمسة ساعات و ثمانى دقائق مضت من الليلة المذكورة فى ليلة الخامس من شهر ربيع الثانى و كان مدّة تأليفى فى ستة و عشرين شهرا . . . فى يد مؤلفها علىّ بن محمد برغانى عفي عنه ، قزوين سنه 1239 ه . ق . » نسخهء اصل به خط مصنف ، از مخطوطات كتابخانهء سبط مؤلف ، كاتب اين سطور عبد الحسين شهيدى صالحى در قزوين محفوظ است ، كه در صفحات اول اين نسخه اجازهاى از شيخ احمد احسايى به خط مجيز به مؤلّف داده است ، و دو فرزند خود را به نام شيخ على نقى و شيخ محمد تقى احسايى را نيز ، در آن اجازه ، شريك ساخته است . « 2 »
572 . خلاصة التّفاسير قزوينى [ م 1270 ه . ق ]
مؤلّف آن سيد محمد تقى بن ميرمؤمن حسينى قزوينى ، يكى از اعلام قرن سيزدهم هجرى مىباشد .
تفسير او به نام « خلاصة التفاسير » معروف است ، و در الذريعة ، ج 7 ، ص 221 ، از آن ياد و معرفى به عمل آورده است .
573 . تفسير ، يمنى [ م 1270 ه . ق ]
« تفسير القرآن بالقرآن » تأليف علىّ بن ابراهيم بن محمد يمنى ، يكى از اعيان تفسيرى زيديّه ، در قرن سيزدهم هجرى مىباشد .
دكتر محمد باقر حجّتى استاد محترم دانشگاه
هامش
( 1 ) الذريعة ، ج 18 ، ص 307 - 306 ؛ معجم المؤلفين العراقيين ، ج 3 ، ص 218 .
( 2 ) مجلة بينات سال دوم ، شمارهء 6 ، ص 183 - 180 دانشنامهء قرآن ج 1 ، ص 368 به قلم آقاى عبد الحسين شهيد صالحى .