روايات اهل بيت ( ع ) آورده است ، و همچنين خطبههائى را انشاء كرده است ، كه مسجّع و مقفّى مىباشد ، و به عنوان مقاله در پند و اندرز و موعظه ، آورده است . مؤلّف محترم در تعقيب و تكميل تفسير ناتمام پدرش دست به كار شده است ولى در عمل ديده است ، كه روش فكرى او با روش فكرى پدر سازگار نيست ، ازاينرو بر آن شده است ، كه تفسيرى كامل ، از آغاز قرآن ، تا پايان آن مستقلّا بنويسد . نسخهء موجود كه در كتابخانه آيتاللّه مرعشى ، موجود است ، نشان مىدهد ، كه مقدمات تفسير شامل فضيلت علم و اهميّت قرآن و انواع كلام و فوائد انزال كتب و نكوهش تفسير به رأى و مبحثى در تحريف و اختلاف قراءات و چگونگى نزول قرآن و آداب تلاوت و جز اينهاست ، و همچنين شامل تفسير سوره مباركه بقره مىباشد ، اين تفسير در روز پنجشنبه 12 ماه رمضان 1252 ه .
ق ، پايان يافته است .
* آغاز آن
« الحمد للّه الذى خلق العرش و الكرسىّ من العدم ، و خلق الضوء و الصبح و الأنوار من الظّلم . »
* انجام آن
« مبغضين للدّنيا و محبّين للآخرة و آتنا ما وعدتنا على رسلك و لا تخزنا يوم القيامة ، انّك لا تخلف الميعاد . . . . » « 1 »
در ادبيات فارسى ، بر مبناى استورى نيز معرّفى آن آمده است ، و محلّ نگهدارى آن را به كتابخانه آية اللّه مرعشى ، در قم ، حوالت داده است . « 2 » فاضل معاصر جناب آقاى سيد احمد اشكورى ، در مجلّد دوم « التّراث العربى » ، نيز به مطالب فوق اشارتى نموده است ، و كد موجود در كتابخانه را ، 1524 ، معرفى نموده است ، و نسخه تصحيحشده ، داراى تعليقاتى از آغاز تا پايان سوره بقره معرفى نموده است . » « 3 »
* گفتار مرحوم تربيت
در كتاب « دانشمندان آذربايجان » ، آمده است : « بهاء الدّين ، محمّد بن عبد الرزاق دنبلى » ، از فضلاء و علماى قرن سيزدهم هجرى اديب و سخنور و سخنشناس بود . تفسير مبسوطى به زبان عربى بر قرآن مجيد نوشته است ، يك جلد بزرگ از مجلّدات آن را كه از اوّل سوره مائده تا آخر سوره توبه مىباشد ، در كتابخانه ثقةالاسلام تبريزى ، ديدم . و شرحى هم منقول از امالى و اقوال پدرش در توضيح مشكلات اشعار انورى ، تأليف كرده است .
نسخهاى از آن در نزد نگارنده موجود ، و مطلع كتاب اينست : براعت استهلال حمد و ستايش بيت القصيده ثناء و سپاس تسبيح و تقديس خالقى راست كه طفل يكروزه را در قالب روحپرور « انّى آتانى الكتاب » ، و هنگام ظهور تجلّيات طالب قبس را در شجر طور « نداى انّى انا اللّه » ، شنواند . . . . » « 4 »
544 . تفسير ملّا مصطفى خوئى [ زنده در 1252 ق ]
مؤلّف آن ، ملا مصطفى بن محمد بن محمّد خوئى ، معروف به ترك ، يكى از اعلام تفسيرى قرن سيزدهم هجرى مىباشد .
* گفتار صاحب تراجم الرّجال
« عالم جليل و مؤلّف كثير التأليف ، و صاحب تتبّع
هامش
( 1 ) فهرست نسخههاى خطى كتابخانه آيتاللّه مرعشى ، ج 4 ، ص 326 .
( 2 ) همان منبع ، ص 224 .
( 3 ) التراث العربى ، ج 2 ، ص 91 .
( 4 ) دانشمندان آذربايجان ، ص 72 - الذريعة ، ج 4 ، ص 326 ، كد معرفى 1524 .