تفسير « الدرّ النظيم » ، به دستور فتحعلى شاه قاجار ، نوشته شده است . مؤلّف خواسته است ، آن را در يك مقدّمه و پنج اصل و يك خاتمه بنگارد دربارهء مندرجات آن سخن خود مؤلّف چنين است : « . . . و به اشاره شاه ، تصميم مىگيرد ، كه اصول و فروع و قصص و مواعظ قرآن كريم را مرتّب نموده ، و مطالب متفرّقه و حقايق متشتّته آن را منظّم دارد . . . » امّا نگارندهء آن تا پايان عمر توانسته است ، تنها مقدّمه و اصل يكم را كه مشتمل بر فاتحه و تفسير سوره يكم است ، و چهار فصل را كه در آنها تنها آيات توحيديّه مىباشد تا آيه 72 از سوره هفتم را ، بنگارد . » « 1 »
2 . آيات الأئمة :
دائرةالمعارف تشيّع ، دربارهء اين تفسير آمده است :
« تفسير مورد بحث ، به فارسى و در دو مجلد است . مفسّر نخست به تفسير آيات مربوط به اصول و فروع دين و مواعظ و قصص قرآن كريم ، پرداخته است . بىآنكه ترتيب سورههاى قرآن را رعايت كند ، و حاوى مقدمهاى است ، كه خود شامل 12 تمهيد و 5 اصل ، در عقايد و پنج خاتمه است . مجلّد اول در تفسير آيات توحيد مىباشد . و مجلّد دوّم آغاز آن با آيهء « ميثاق » از سوره انفال مىباشد ، پس از مجلد دوم اجل به او مهلت نداده است . اين دو مجلد توسط شاگرد مفسر ، مرحوم ميرزا ابو القاسم معين الملك ، در 1279 ه . ق ، در تهران چاپ سنگى گرديده است . قابل ذكر است ، كه فرزندش شيخ ميرزا علينقى نيز صاحب تفسير آيات الائمة است ، كه آن را با زبر و بينات اسماء ائمه ( ع ) استخراج و تفسير نموده است . كوثر على شاه تفسير ديگرى به نام آيات الائمة دارد . كه در يك مجلد به زبان عربى در بيان و تفسير آيات نازله در شأن ، حضرت عليّ بن ابى طالب ( ع ) ، و ساير ائمه معصومين مىباشد ، كه با مذاق عرفانى خود آميخته با روح تصوّف ، تأليف نموده است . مرحوم خانبابا مشار ، آن را جزء كتب چاپى ذكر كرده است . بىآنكه مشخّصهء ديگرى از آن ، را نقل كرده باشد . » « 2 »
* محل نگهدارى
اين تفسير ، در فهرست مشهد رضوى ، در جلد 4 ، صفحه 43 ، تحت شماره 238 نگارش سال 1223 ، و فهرست كتابخانه مهدوى ، در جلد 1 ، صفحه 175 ، نوشته 1225 ه . ق ، معرّفى شده است .
از ديگر تأليفات او ، « ارشاد المضلّين فى اثبات نبوّة خاتم النبيّين » ، مىباشد ، كه پاسخ دندانشكنى بر خردهگيرىهاى هنرى مارتين به دين اسلام مىباشد . اين كتاب در پاسخ « ميزان الحق » هانرى مارتين نوشته شده است ، در سال 1240 ه . ق ، به نام مفتاح النبوة با پيشگفتار ميرزا قائم مقام فراهانى چاپ شده است ، به گفته منزوى فهرستنگار دانشگاه : « ارشاد المضلّين » برگزيدهاى است ، كه خود مؤلّف از كتاب مفتاح النبوّة ، انتخاب نموده است . » « 3 »
* وفات او
وفات او در سال 1247 ه . ق ، در تهران صورت
هامش
( 1 ) الذريعة ، ج 8 ، ص 83 و ج 9 ص 923 - ادبيات استورى ، ص 214 .
( 2 ) دائرةالمعارف تشيع ، ج 4 ، ص 553 به نقل از اعيان الشيعة ، ج 9 ، ص 290 ؛ الذريعة ج 8 ، ص 83 ؛ رياض العارفين ، ص 471 ؛ فرهنگ سخنوران خيّامپور ، ص 491 ، الكرام البررة ، ج 2 ، ص 549 ، طريق الحقائق ، ج 3 ، ص 264 ، معجم الدراسات القرآنية ، ص 158 ، مؤلفين كتب چاپ فارسى و عربى ، خانبابا مشار ، ج 3 ، ص 139 ؛ المعاصر و الآثار ، ص 164 .
( 3 ) ادبيات استورى ، ص 215 ، در مورد اين تفسير و مؤلّف به تذكره محمد شاهى نسخه مجلس ، ص 411 ؛ طريق الحقائق ، ج 3 ، ص 117 ؛ مقالات الحنفاء ، 313 ؛ مجله يادگار ، شماره 10 و 3 ، ص 215 مراجعه شود .