پژوهشهاى قرآنى كه نسخهاى از تفسير سوره اخلاص را در كتابخانه آستان قدس رضوى ديده است ، چنين توصيف مىكند : « كه توسط كاتب ناشناس تحرير شده و تاريخ آن نيز مشخّص نيست ، و حاشيههاى آن نيز تذهيب دارد . »
مفسّر ، در ابعاد گوناگون دانشهاى اسلامى ، چون حكمت ، كلام ، عرفان ، علم حديث ، مباحث تفسيرى و . . . تبحر داشته ، و از قلمى رسا و بيانى شيوا ، برخوردار بوده است » . او در بيان عظمت « بسمله » ، مىگويد : « قال قبلة العارفين علىّ امير المؤمنين ( ع ) كما روى فى المشهور محصّله انّ سرّ الكتب فى القرآن و سرّ القرآن فى الفاتحة و سر الفاتحة فى البسملة و سرّ البسملة فى الباء و سرّ الباء فى النقطة و انا ملك النقطة . »
* روش تفسيرى
مفسر پيش از پرداختن به مطالب تفسيرى مقدّمهاى در جامع بودن بسمله ، فضيلت بسمله و جزء قرآن بودن آن مىآورد و آنگاه به تفسير سوره مىپردازد .
وى در اين تفسير به مطالب لغوى و ادبى توجّهى ندارد ، بلكه اصل مهم توحيد را موضوع بحث خود قرار داده ، و براى اثبات اين موضوع و توضيح استدلالى كلمهها و جملههاى سوره مباركه اخلاص ، از برهانهاى فلسفى و مطالب كلامى بهره فراوان برده است ، و نيز از تأويلات عرفانى عرفا ، در تفسير سوره استفاده كرده است . روايات وارده را نيز ياد مىكند ، و از نظر سند ، مورد بررسى قرار مىدهد . « 1 »
* وفات او
وى در ماه رجب در سال 1246 ه . ق ، در اصفهان وفات نمود ، و حجة الإسلام شفتى اصفهانى ، بر جنازهء او نماز گذاشت ، جنازهاش را به نجف حمل و در آستانهء باب طوسى از حرم مطهّر مولى ( ع ) مدفون كردند ، مرحوم مدرّس سپس چند بيت از اشعار او را نقل كرده است ، كه ما به تبع نقل مىنماييم :
هر آه كه بود در دل ما * برقى شد و سوخت حاصل ما
راز دل ما نمىشود فاش * تا لاله برويد از گل ما
ز تنها گر كسى تنها نشيند * نشيند با خدا هرجا نشيند
ز خود تنها نشين ( نورى ) كه سهل است * اگر تنها كس از تنها نشيند « 2 »
534 . و 535 . تفاسير كوثر همدانى [ م 1247 ه . ق ]
مؤلّف آنها ، حاج شيخ محمد رضا بن محمد امين كوثر همدانى ، يكى از اعلام تفسيرى قرن سيزدهم هجرى مىباشد .
او واعظ مشهور تهران بود ، از تأليفات او ، « مفتاح النبوّة » مىباشد . مؤلّف محترم آن با « هانرى مارتين » ميسيونر مسيحى انگليسى گفتگو و مناظره داشته است ، كه جالب توجّه مىباشد از آثار قرآنى او :
[ آثار قرآنى او ]
1 . الدرّ النظيم فى تفسير القرآن العظيم :
اين تفسير مشتمل بر 12 تمهيد و ده اصل در مورد اصول عقائد پنجگانه مىباشد .
هامش
( 1 ) فصلنامه پژوهشهاى قرآنى ، شماره 6 - 5 ، ص 440 .
( 2 ) ريحانة الأدب ، ج 6 ، ص 262 - 261 ، روضات الجنة ، ج 4 ، ص 408 - 409 ، كد معرفى 424 ؛ الذريعة ، ج 6 ، ص 257 ؛ رياض العارفين ، ص 559 - فلاسفه ايران ، از آغاز تا امروز ، دكتر على اصغر حلبى ، ص 564 ؛ الذريعة ، ج 5 ، ص 193 ؛ ريحانة الادب ، ج 4 ، ص 255 ، چاپ تهران 1331 ه . ش .