ملقّب به « دولتشاه » پسر ارشد فتحعلى شاه قاجار مىباشد . كه در سال 1203 ه . ق ، پا به عرصه حيات نهاد ، و از سال 1221 ه . ق ، به عنوان حاكم خوزستان ، لرستان و كرمانشاهان معرّفى گرديد ، و در سال 1237 ه . ق ، در دوران جوانى درگذشت .
521 . تحفة الخاقان نواب [ زنده در 1232 ق ]
مؤلّف آن ، اديب نامى ، ملّا محمد باقر بن محمد اسماعيل تهرانى لاهيجى ، مشهور به نوّاب ، يكى از اعيان و معاريف قرن سيزدهم هجرى مىباشد .
زادگاه او لاهيجان و محل زندگىاش اصفهان بوده است .
تفسير او ، آنچنانكه از نامش پيدا است ، به عنوان تحفه و هديه به خاقان وقت ، فتحعلى شاه ، نوشته شده است يا به دستور او اين كتاب به مرحله تدوين درآمده است . تحفة الخاقان تفسيرى است ، موضوعى و به زبان پارسى و مطالب آن در پنج قسمت زير ترتيب يافته است :
1 . آيات قصص و داستانهاى قرآن ، 2 . آيات احكام و اجرائى قرآن ، 3 . آيات معارف و كلامى قرآن ، 4 . آيات وعظ و اندرز قرآن ، 5 . آيات وعيد و انذار و تهديد قرآن ( مواعيد و معاد ) .
هركدام از اين مباحث در يك مجلّد مستقل قرار گرفته است ، و در هر موضوع تمام آيات مربوط به آن قسمت ، گردآورى شده است . مىتوان گفت ، روش او نوعى تفسير موضوعى مىباشد .
البتّه اين تفسير ، بنا به اظهار نظر برخى از مطّلعين لغزشها و انحرافهايى نيز دربردارد ، مؤلّف محترم علاوه بر تفسير ، شرحى نيز بر نهج البلاغة دارد . تفسير مذكور در كتابخانه ملك تهران ، نگهدارى مىشود ، چون در فهرست آن جلد 2 ، صفحه 105 ، تحت شماره 251 ، معرّفى شده است ، و باز در فهرست كتابخانه سپهسالار ، جلد 1 ، صفحه 97 و 98 ، تحت شماره 160 ، نيز آمده است ، و باز در فهرست همان كتابخانه جلد 3 ، صفحه 359 و 360 ، تحت شماره 2020 ، معرفى گرديده است .
* ادبيّات استورى
در ادبيّات استورى پس از معرّفى تفسير مىنويسد :
« تنها جلد يكم است ، كه درباره آياتى گفتگو مىكند ، كه درباره پيامبران و امامان نوشتهشده ، در سال 1230 ه . ق ، كه در كتابخانههاى : تهران مجلس ، جلد 3 ، صفحه 8 ، شماره 794 ، و تاريخ تحرير 1230 ه . ق ، مطابق با 1815 م .
تهران كتابخانه ملك ، شماره 251 ، ج 10 ، و تاريخ تحرير 1231 ه . ق ، و در فهرست منزوى ، جلد 1 ، صفحه 11 ، شماره 83 ، موجود مىباشد .
تهران ملك ، شماره 4352 ، از سده سيزده هجرى .
سامره نسخه متعلق به سيد محمد تقى خوانسارى ، موجود مىباشد . « 1 »
نگارنده گرچه توفيق رؤيت تفسير تحفة الخاقان را پيدا ننموده است ، ولى شرح نهج البلاغة ، چاپ سنگى او را كه در سال 1226 ه . ق ، به رشته تحرير درآمده است ، و ديباچه آن مصدر با نام فتحعلى شاه قاجار مىباشد ، پيش روى خود دارد .
در مطلع اين كتاب ، به قلم ناشر كتاب تعدادى از تأليفات او نيز ذكر شده است . از آن ميان :
1 . الهداية فى الحكمة و الكلام .
2 . شرح بر كافيه ابن حاجب .
3 . شرح فارسى بر ديوان منسوب به مولى امير المؤمنين ( ع ) اين شرح در 333 صفحه ، به قطع خشتى به صورت سنگى چاپ و نشر يافته است ، و
هامش
( 1 ) الذريعة ، ج 3 ، ص 431 ، كد معرفى 1562 .