كريم مىباشد ، آنچنانكه در فرهنگنامههاى عربى به فارسى ، ص 274 ، نيز آمده است . سرآغاز آن :
« حمد و ثنا سزاوار خالقى است ، كه بر صفحه پاك خداوند . . . . »
مؤلّف در آغاز كتاب نام خود را عثمان سمّانى ذكر كرده است . نسخهاى از اين تفسير در كتابخانه دانشكده الهيّات و معارف اسلامى ، دانشگاه تهران يافت مىشود . و در فهرست آن ، ج 1 ، ص 297 ، معرّفى گرديده است ، و در شهرستان اراك نيز پيش ابراهيم دهقان ، موجود مىباشد ، كه تاريخ نگارش آن ، ماه صفر 1234 ه . ق ، است اين نوشته در يك 100 صفحه ، قرار گرفته است . » « 1 »
ما به تبعيت از مرحوم استاد حاج آقا بزرگ تهرانى ، اين نوشته را در عداد مفسّران شيعه آورديم ، ولى نام كوچك او نشاندهنده تسنن وى مىباشد .
چون معمولا شيعيان از اين اسامى كمتر استفاده مىنمايند ، هرچند نمىتوان ، اين حدث ما دليل و معيار كامل اين امر بوده باشد ، و اللّه العالم . قضاوت نهايى منوط به رؤيت و مطالعه متن تفسير مىباشد ، كه نوع گرايش او را نشان خواهد داد .
516 . تفسير فاتحة الكتاب [ نگارش 1227 ه . ق ]
اثرى است ، قرآنى از يك مؤلّف نامعلوم امامى ، كه در گنجينه كتابخانه آستان قدس رضوى ، نگهدارى مىشود .
در فصلنامه پژوهشهاى قرآنى در مقام معرفى آن آمده است : « اثرى است ، در تفسير سوره مباركه فاتحه ، با زبان فارسى . اسم مؤلّف و زمان نگارش اين تفسير ، به خوبى معلوم نيست ، ولى از مطالعه متن تفسير به دست مىآيد ، كه زمان نگارش آن پس از تفسير كبير فخر رازى و برخى از تفاسير ديگر است ، زيرا در آن از تفسير كبير ، تفسير جواهر ، مفتاح الجنة و . . . نقل شده است .
اين تفسير ، در سال 1227 ه . ق ، توسط محمد مهدى هاشمى سمنانى ، به پيوست دو رساله ديگر در 123 برگ ، با خط نستعليق ، 14 سطرى تحرير شده است .
از مطالب كتاب پيداست ، كه مفسر ، مردى اديب و عارف بوده ، و در علم افلاك و نجوم نيز تبحّر كامل داشته است . وى شيعه و شيفته مكتب اهل بيت بوده ، چنان كه از جاى جاى كتاب وى پيداست . »
وى در بيان آثار استعاذه مىنويسد : « . . . و به جهت استعاذه او ( پيامبر ) بود ، كه ذريه طاهره او را از ائمه معصومين گردانيد ، و در حق آنان فرمود : انما يريد اللّه ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيرا . » « 2 » وى روايات متعدّدى از ائمه معصومين ( ع ) ، از طريق علماى شيعه ، نقل مىكند .
* روش تفسيرى
اين تفسير ، به زبان فارسى روان و در خور همگان ، نوشته شده است . مفسر ، نخست يكآيه را مىآورد و آنگاه كلمات آيه را از نگاه لغوى بررسى مىكند ، و سپس مباحث ادبى را پى مىگيرد . اقوال مفسّران را به بوتهى بررسى مىنهد ، و روايات را نيز مورد استفاده قرار مىدهد ، و تأويلات عرفانى را نيز يادآور مىشود .
اشعار عرفانى زيادى مىآورد ، و نشانهاى بر اين كه اشعار يادشده ، از چه كسى است ، در كلام وى وجود ندارد ، كه به احتمال نزديك به يقين ، سرودههاى خود اوست .
وى پيش از پرداختن به اصل تفسير ، مقدمهاى
هامش
( 1 ) الذريعة ج 16 ، ص 108 كد معرفى 148 .
( 2 ) سوره احزاب ، آيه 23 .