همچنين داراى آثار علمى بسيارى است . از مؤلفات اوست : فقه ملائكه در دوازده جلد به زبان عربى به شيوهء استدلالى ؛ دايرةالمعارف گونهء فقه اماميه ، از طهارت تا ديات كه از منابع مجتهدان بزرگ بوده است . « 1 »
تفسير او در دو جلد بزرگ به زبان عربى شامل تمام آيات قرآن كريم به شيوهء كلامى و فلسفى است ، كه از روايات و احاديث نيز در تفسير آيات سود جسته است . مؤلف نخست پيشگفتارى نگاشته است ، سپس پيشدرآمد و يك مقدمه آورده و بعد به تفسير « استعاذه » و « بسمله » ، پرداخته است .
سپس خصوصيات سورهء فاتحه را ذكر كرده ، آنگاه تفسير سورهء مباركهء « حمد » ، را آورده است .
اين تفسير از مطالب دقيق و عميق فلسفى و عرفانى و كلامى و ادبى بسيارى برخوردار است ، كه مفسّران كمتر بدان توجّه داشتهاند . او ابتكارات خاصّى را هنگام تفسير آيه به كار برده ، كه در تفسيرهاى ديگر مشاهده نمىشود .
* روش تفسيرى
مؤلف اساس كار خويش را در اين تفسير ، بيشتر بر سه اصل اساسى گذارده است :
1 . قاعده « القرآن يفسّر بعضه بعضا » . هنگام تفسير آيه ، بسيارى از آيات را به نحو دقيق و گسترده مستند ساخته ، و اهتمام كامل در ربط آن با آيات قبل و بعد و اسباب نزول و اختلاف قرائات فرموده است . به نقد آنها نيز اهميّت داده و دربارهء آنها داورى كرده است .
2 . تفسير او ، به طريقه اهل بيت عصمت و طهارت ( ع ) ، است . او براى اثبات نظر خويش ، روايات و احاديث بسيارى را مطرح ساخته و با استدلالهاى محكم و استناد به روايات ، نظر خويش را در مورد بحث به كرسى نشانده است . نيز به شواهد شعرى از شعراى صدر اول اسلام و قرون بعد بيشتر اعتنا ورزيده و از شعراى عصر جاهليّت كمتر بهره گرفته است .
3 . در تفسير و تأويل بعضى از آيات قرآن كريم كه در آنها امكان عنوان كردن مباحث فلسفى و عرفانى و كلامى بوده به طور گسترده وارد بحثهاى فلسفى و كلامى گرديده است ، و معضلات آنها را با شيوهاى ابتكارى و مشرب فلسفى خويش با بيانى روان و روشن ، بر طرف ساخته است . نيز هنگام تفسير آيات اعتقادى و آيات مربوط به امامت و فضائل امير المؤمنين على ( ع ) ، و خاندان عصمت و نبوت ( ص ) ، اهتمام بسيارى ورزيده و براى اثبات گفتار خود ، استدلالات دقيق برهانى اقامه كرده است . مؤلّف پس از ذكر آيه به طور مزجى هر قسمت از آيهء مباركه را دوباره ياد مىكند ، و با قطع نظر از ديدگاههاى محدود و با در نظر گرفتن تمام جوانب ، آيات را بررسى مىكند ، و معانى آن را در سطوح مختلف ، استخراج و ارائه مىدهد . اين تفسير به نظر استاد شيخ آقا بزرگ تهرانى ، نرسيده است ، و در الذريعة نامى از آن برده نشده ، و در طبقات اعلام الشيعة ، هنگام ذكر شرح حال وى به تفسير الصافى كه او براى خود نگاشته بوده ، اشارتى رفته است ، كه در پشت نسخه به خط ديگرى آمده است : « هذا تفسير الصافى للمحدث الفيض مالكه و كاتبه المولى العالم العامل الكامل المقدس المولى محمد . » « 2 » نيز دايرةالمعارف تشيّع در مقالهء خود تحت عنوان تفسير و تفاسير شيعه به اختصار بسيار از اين تفسير ياد كرده است . تاريخ وفات وى ، به
هامش
( 1 ) مجلهء حوزه ، شمارهء 66 ، بهمن و اسفند 1373 ش ، ص 176 - 175 .
( 2 ) الكواكب المنتشره ، ص 705 ، تهران ، انتشارات دانشگاه تهران ، 1372 ش .