سرزمين تشيّع و مهد ولايت اهل بيت ( عليهم السلام ) ، پس از شكست ايران در جنگهاى نخستين روسيّه و ايران ، و از دست دادن ، بخش عظيمى از ولايات و نقاط مرزى و سرحدّى ايران ، در اثر بدرفتارى و خشونت روسها با سكنهء آن نقاط ، در داخل ايران موج شديدى ايجاد مىنمود ، كه در تاريخ سياسى و ديپلماسى ايران بىسابقه بوده است . يكى از مورّخين آن روز ، در ترسيم اين اوضاع مىنويسد : « افكار مردم به حدّ بالاترى ، بر ضدّ روسيّه تهييج شده بود . ملّت و روحانيّون و اغلب زمامداران ، تقاضاى اعلان جنگ و جهاد بر ضدّ دولت روسيّه را داشتند . به اين ترتيب در تاريخ 5 ذىحجه 1241 ه . ق ، آية اللّه سيّد محمّد مجتهد ، به همراهى يكصد تن از روحانيّون وارد سلطانيّه شدند ، و دستهء ديگرى از اهالى ايران به سرپرستى ملّا احمد نراقى نزد فتحعلى شاه آمدند ، و به تظاهرات پرداختند ، و خواستار حلّ سريع دخالت روسها شدند . »
مرحوم سپهر ، صاحب كتاب « ناسخ التّواريخ » مىنويسد : « روز دوشنبه هشتم ذي قعدة الحرام 1241 ه . ق ، جناب ملّا احمد نراقى كاشانى ، فرزند مرحوم ملّا مهدى نراقى ، ( م 1209 ه . ق ) كه از تمامت علماى اثناعشريّه ، فضيلتش بر زيادت بود ، به اتّفاق جماعت ديگرى از علماء ، و حاج ملّا محمّد پسر حاج ملّا احمد ، كه او نيز قدوهء مجتهدين بود ، از راه به رسيد ، و تمام شاهزادگان و قاطبهء امراء و اعيان نيز به استقبال و پيشواز آنان شتافتند ، و جنابش را با تكبير و تهليل و مكانت و محلّ جليل فرود آوردند » .
و در كتاب « فارسنامهء ناصرى » نيز آمده است :
« روز هيجدهم همين ماه ( مقصود ذي قعدة الحرام ) جناب ملّا احمد نراقى كاشانى ، كه بر تمام مجتهدين برترى داشت ، و جماعتى از علماء نزديك اردو شدند » . مردم مسلمان ايران ، با رهبرى علماء و روحانيّون ، در آغاز امر ، براثر مواعظ تشويقآميز ، و ايجاد روحيّهء حماسه و شجاعت ، پيروزمندانه پيش رفتند ، و تمام نقاط و سرزمينهاى تصرّف شده ، در جنگهاى نخستين را به دست آوردند ، ولى طولى نكشيد ، كه در اثر ضعف فرماندهى و عدم مديريّت نظامى ، و كمبود تجهيزات جنگى ، و عدم كارآيى سپاهيگرى نيروها ، ايرانيان مجبور به عقبنشينى تا تخليهء شهر تبريز مركز آذربايجان شدند ، و ناگزير تن ، به صلح تحميلى و ترك مخاصمه و پذيرش قطعنامه ، يا عهدنامهى ننگين « تركمانچاى » ، دادند .
* رسالههاى جهاديّه
بىمناسبت نخواهد بود ، در مورد اقدامات علماى آنروز در ارتباط با اين حادثهى دردناك ، دانسته شود ، كه در آن روزها تعداد كثيرى از رسائل جهاديّه از سوى فقهاء و علماء به رشتهء تحرير و انتشار رسيده است ، كه در الذّريعة ، اسامى تعدادى از آنها آورده شده است ، كه بالغ بر پنجاه عنوان مىگردد .
عواملى كه ذكر گرديد ، ظواهر امر و اينسوى چهره بود ، ولى واقعيّت امر و آنسوى چهره ، وعدهء حفظ ولايتعهدى عبّاس ميرزا ، و حراست تاج و تخت شاهنشاهى او ، از طرف روسيّه و اتّحاد و وحدت جهان كفر و قارّه اروپا در برابر اسلام و كارشكنى كشورهاى مسلمان مجاور ، مهمّتر از همه ، عدم محبوبيّت و لياقت لازم حكّام قاجارى ، و نارضايى عمومى مردم ، از وضعيّت موجود ، عامل واقعى اين شكست ، و از دست رفتن شهرهاى زيبا و اصيل و باستانى ايران زمين بود ، كه امروز ما با حسرت فراوان آنها را تماشا مىكنيم ، و خود اهالى آن سرزمينها با چه اميدها و انتظارات و با چه