نموده است . « 1 »
مرحوم صاحب الذّريعة ، در ذيل معرّفى صاحب رياض مىنويسد : « ظاهرا او يكى از افراد مستعدّ و پيشرفته در مدرسهء شيخ لطف اللّه در اصفهان بود . او از شاگردان محقّق حاج آقا حسين خوانسارى ، و حكيم مولى شمس الدّين گيلانى بودهاند ، آنچنانكه مولى محمّد زمان بن كلو على تبريزى ، در كتاب فرائد الفوائد نوشتهاند ، و او متأخّرتر از مولى على قلى بن قرچغاى خان ، مؤلّف إحياء الحكمة ، و الإيمان الكامل ، مىباشد . همچنين متأخّرتر از مولى على قلى نطنزى ، حكيم صوفى اشراقى است ، كه صاحب رياض او را از علماى نزديك به عصر خويش ياد كرده است . » « 2 »
422 . و 423 . تفاسير علم الهدى فيض [ م بعد از 1115 ق ]
مؤلّف آن ، نجل زكى فيض كاشانى ، عالم بزرگوار ، مفسّر عاليقدر ، مرحوم علم الهدى محمّد بن مرتضى فيض ، يكى از اعلام بارز قرن دوازدهم هجرى مىباشد . او كه كمالات و تحصيلات خود را پيش پدر دانشمندش ملّا مرتضى فيض كاشانى ، و مادر فاضله و عارفهاش ، تلمّذ نموده است ، و به مراتب عاليهء كمالات و معارف الهى نائل ، و در علم و دانش گوى سبقت را از همگنان برده است ، آثار و تأليفات نيكو و ماندگارى از خود به يادگار گذاشته است ، كه دو مورد از آنها مربوط به تفسير و شناخت معارف قرآن مجيد مىباشد :
1 . تفسير عربى المعين : در نهايت ايجاز و اختصار ، به حدّى كه مختصرتر از تفسير جلالين و تفسير شبّر مىباشد . در ذيل هر آيهاى ، آنچه از ائمّهء اطهار ( ع ) آمده است ، وارد نموده است . مرحوم علّامهء مجلسى ، به اين تفسير شريف ، تقريظ نوشته است ، كه سرآغاز آن چنين مىباشد : « الحمد للّه الّذي جعل القرآن وسيلة لنا إلى أشرف منازل الكرامة ، و سلّما نعرج به إلى محلّ السّلامة . . . . »
نسخهاى از اين تفسير ، در كتابخانهء عمومى آية اللّه مرعشى ( ره ) ، در قم ، و نسخهاى ديگر به خطّ ملّا محمّد صالح بن محمّد حسين كاشانى مىباشد ، كه كتابت آن در سال 1214 ه . ق ، بوده است ، در كتابخانهء اهدائى مرحوم مشكات در دانشگاه تهران وجود دارد .
تفسير فوق ، تفسير تمام آيات قرآن مجيد مىباشد ، كه فراغت از تأليف آن در سال 1090 ه . ق رخ داده است . نسخهء ديگرى از آن ، در كتابخانهء آستان قدس رضوى مىباشد ، كه فراغت از پاكنويسى آن در سال 1106 ه . ق ، رخ داده است ، آنچنانكه خود مؤلّف اظهار داشته است .
مؤلّف محترم ، در تاريخ 1114 ه . ق ، اجازهاى به فرزندش بهاء الدّين محمّد بن نور الدّين نگاشته است .
2 . تفسير فارسى المبين : آنهم مانند تفسير عربى المعين ، در نهايت ايجاز و اختصار مىباشد .
نسخهاى از آن در كتابخانهء آستان قدس رضوى ، موجود مىباشد .
سرآغاز اين تفسير اين گونه شروع مىشود : « بعد از اداى شكر نعماى بىمنتهاى الهى و اهداء درود نامنتهائى به روح و روان حضرت رسالتپناهى . . . » .
مرحوم آية اللّه مرعشى در پيشگفتارى كه بر كتاب « معادن الحكمة » او دارند ، مىنويسند :
« نسخهاى از اين تفسير را پيش حجّة الإسلام حاج شيخ محمود سالك كاشانى ، نزيل اصفهان ، حرسه اللّه تعالى ، ديده است . »
هامش
( 1 ) رياض العلماء ج 4 ، ص 182 .
( 2 ) الذّريعة ج 6 ، ص 43 ، كد معرّفى 270 .