اللّه بن محمّد بن درويش حويزى ، يكى از مشهورين به فضل و علم ، و از معاصرين ما مىباشد . معاصر محترم ما ، شيخ حرّ عاملى در حقّ او مىنويسد : « او فاضل ، محقّق ماهر ، شاعر اديب عصر ما مىباشد ، و تأليفات بسيارى دارد . يكى از آنها كتاب رجال در دو مجلّد ، و « مرقّعه » ، يك جلد ، و كتاب بزرگ او ، شامل فرقههاى هفتاد و سهگانه ، كتاب الغايه در منطق و كلام ، الصّفوة در اصول ، و تذكرة العنوان ، كه كتاب بسيار نادر و عجيب ، مىباشد ، كه برخى از الفاظ آن با رنگ سياه ، و برخى با رنگ قرمز نوشته شده است ، كه هم از عرض و هم از طول خوانده مىشود . هركدام در ارتباط با يك علم مىباشد . هر سطر از قرمزها به علمى در نحو و منطق و عروض اشاره دارد . و كتاب شرح تشريح الأفلاك شيخ بهائى ، منظومهاى در معانى و بيان ، و تفسير قرآن كريم ، تاريخ كبير ، ديوان شعر بزرگ ، و رسالهاى در حساب و از تأليفات او مىباشد و از شعر اوست :
أحسن الى من قد اساء فعاله * لو كنت توجس من اساءته العطب
و انظر إلى صنع النخيل فإنّها * ترمى الحجارة و هي ترمى بالرّطب
( ترجمه : به فردى كه عمل بدى دارد ، احسان نما ، در صورتى كه از بدى عمل او به مشقّت افتاده باشى .
تو به درخت خرما بنگر ، كه به او سنگ مىاندازى ، ولى آن ، در عوض رطب و خرماى شيرين به تو پس مىدهد ) . « 1 » او سپس توضيحى در مورد هركدام از تأليفات او مىدهد ، ولى متأسّفانه در ارتباط با تفسيرش ، سخنى ندارد . صاحب روضات نيز شرح حال او را آورده است ، و مطالبى را كه صاحب رياض در حقّ او آورده است ، به ويژه پيرامون كتاب رجال او ، تصديق و تأييد مىنمايد ، و مىگويد كتاب خوب و مطلوبى نيست ، به حدّى كه شرح حال شمر بن ذى الجوشن را نيز ، آورده است ، و گفته است كه او از پدرش روايت مىنمايد ! « 2 » ولى او نيز پيرامون تفسير او ، سخنى به ميان نياورده است . در مورد تفسير او مىتوان از فهارس كتابخانهها ، يا كتابخانهء آستان قدس رضوى پىگيرى و تحقيق نمود .
401 . تفسير محمّد مقيم تونى [ زنده در 1104 ه . ق ]
كاتب و ناسخ آن ، محمّد مقيم تونى ، يكى از اعلام تفسيرى در قرن مزبور مىباشد . اين تفسير به برخى از ملوك صفويّه اهداء شده است . در ملحقات الذّريعة آمده است : « اين تفسير ناقص ، و از اولش افتادگى دارد ، و از آنچه باقى مانده است ، اهداء آن ، به برخى از ملوك صفويّه ، ظاهر مىگردد . نسخهاى از اين تفسير ، به قلم محمّد مقيم تونى در نجف اشرف موجود است ، كه فراغت از مقابلهء آن در روز چهارشنبه 29 شعبان 1104 ه . ق ، صورت پذيرفته است ، و آنچه از اين تفسير موجود است ، از آيهء شريفهء
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِيمٌ
( سورهء مائده ، آيهء 9 ) و آيهء
وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِينَ وَ حَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً
( سورهء نساء ، آيهء 69 ) ، نزديك به 4000 سطر ، مىباشد . « 3 »
* گفتار صاحب طبقات اعلام الشيعة
مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى ، در كتاب فوق مىنويسد : « محمّد مقيم تونى ، با خطّ خوش تفسير سورهء الفتح را به فارسى نگاشته است ، كه با القاب و
هامش
( 1 ) رياض العلماء ، ج 4 ، ص 337 و 338 ، به نقل از أمل الآمل ، ج 2 ، ص 215 .
( 2 ) روضات الجنّات ج 6 ، ص 355 ، تحت شمارهء 543 .
( 3 ) الذّريعة ج 26 ، ص 219 ، كد معرّفى 1110 .