برداشتهاند . اين دو منطقه ، هر دو ادبپرور و مركز ذوقهاى بارور مىباشد . ابن سكّيت دورقى ، در قرن سوّم ، و شاعر شهير عراق ، ابن معتوق حويزى در قرن 11 ، از اين منطقه برخاستهاند .
* حويزه
حويزه در روزگاران گذشته ، در اختيار قبيلهء بنى اسد قرار داشت ، و امير آنان دبيس بن عفيف اسدى بود .
سپس جمعى از ديلميان به آن منطقه وارد شدند ، و آنجا را دژ و قلعهء دفاعى خويش ساختند . آنان تا اواخر قرن چهارم و مطلع قرن پنجم در آن منطقه حضور داشتند . در نيمهء دوّم قرن نهم هجرى ، فرمانروايان موالى ، در « حويزه » ظاهر شدند ، و سپس مشعشعيها در منطقه پديد آمدند ، و حويزه را مركز قرار دارند ، و به نشر مكتب اهل بيت ( ع ) ، پرداختند ، و قلوب علماء و ادباء را از اطراف و اكناف به آن ديار ، متمايل ساختند . از بارزترين مكاتبى كه در آنجا به وجود آمد ، مدرسهء آل ابى جامع عاملى ، بود كه در اوايل قرن يازدهم در آن ديار تأسيس گرديد ، و رجال نامورى در علم و ادب ، از آن مدرسه ، فارغ التّحصيل گرديدند ، و در نتيجهء حضور علماء و ادباء در حويزه ، كتابها و رسالاتى تدوين شد ، و كتابهاى خطّى ارزشمندى از مناطق مختلف به آنجا حمل شد ، و نسخههاى ذىقيمتى استنساخ گرديد ، و كتابخانههاى معمورهاى به وجود آوردند ، كه در رشتههاى مختلف ، كتاب داشتند . از مهمّترين آنها ، كتابخانهء حكّام حويزه بود ، كه هماكنون نيز برخى از مخطوطات آنها در كتابخانههاى جهان ، از آن ميان در ايران و عراق وجود دارد . علماء و دانشمندان اين منطقه ، با ذوق ادب و شعر شناخته شدهاند . شيخ عبد علىّ بن رحمت حويزى ، شاگرد شيخ بهائى ، رسالهاى در عروض تأليف نموده ، و آن را المشعشعة فى العروض ، ناميده است ، و ديباچهء آن را با نام امير سيّد خلف بن عبد المطلّب مشعشعى حويزى ، مصدّر نموده ، و به او اهداء كرده است .
ادب عربى در حويزه ، چون با محبّت و ولاى اهل بيت ( ع ) ، آميخته و عجين شده است ، پس تبلور و جلاى خاصّى پيدا كرده است . شما در بين رجال علمى و فكرى اين منطقه ، اعمّ از محدّث و فقيه و مفسّر ، فردى را پيدا نمىكنيد ، كه عارى از ذوق ادبى و طبع شعرى بوده باشد ، به حدّى كه حكّام و امراى منطقه هم شعر سرودهاند و كتاب نوشتهاند ، كه در بين مفسّران شيعى اين قرن ، با تعدادى از اينچنين حكّام حويزى روبهرو هستيم ، كه آثار تفسيرى دارند .
* دورق
« دورق » سرزمين عليّ بن مهزيار دورقى اهوازى ، ( زنده در سال 229 ه . ق ) ، نيز يكى از مراكز علم و ادب بوده است ، خود عليّ بن مهزيار ، بيش از 33 كتاب و رساله نوشته است . او از امام رضا و امام جواد و امام هادى ( عليهم السلام ) ، روايت نموده است . ابو يوسف يعقوب بن اسحاق ، معروف به ابن سكّيت دورقى ، نيز از خواصّ اصحاب امام محمّد تقى و امام على النّقى ( عليهما السلام ) ، بود . او پرچمدار علوم عربى و ادبى و شعر و نحو و لغت بود ، و تأليفات متعدّدى دارد . متوكّل عبّاسى ، او را به جرم عشق و ولاى اهل بيت ( ع ) ، در سال 244 ه . ق با شكنجه و بريدن زبان ، كشت .
علىرغم نزديكى دورق به شهر « جبّى » ، ( مركز پيشوايان معتزله ) ، و علىرغم وقوع آن در مركز بحرانخيز عقيدتى و كلامى ، باز مردم آن سرزمين كوچكترين تزلزل روحى و اضطراب عقيدتى پيدا نكرده ، و همچنان ثابت و استوار در دفاع از مكتب