* گفتار صاحب أمل الآمل
مرحوم شيخ حرّ عاملى ، به تفصيل بيشتر به شرح حال وى پرداخته است ، و او را به عنوان فقيه جامع و جليل القدر مىستايد و از تأليفات متعدّد او ، از دو تأليف قرآنى وى ، كتاب « سلوك مسالك المرام في مسلك مسالك الأفهام » ، كه تعليقاتى بر آيات الأحكام مرحوم شيخ جواد فاضل ، مىباشد ، و ديگرى از تعليقات او را بر تفسير قاضى بيضاوى ، نام مىبرد ، و در پايان مىنويسد : « من ايشان را در مشهد رضوى ( ع ) ، على مشرّفه السّلام ، ملاقات نمودم . »
صاحب رياض العلماء هم عين مطالب شيخ حرّ عاملى را آورده است ، و سه قطعه از سرودههاى او را مىآورد ، و اين سرودهها نشان مىدهد كه او در ادب عربى سرآمد بوده است . يكى از آن سرودهها را نقل مىكنيم :
نظام هو الدّر المنظّم لفظه * و معناه سحر للبيان ، يترجم
نعم لفظه كالآى تلقاه معجزا * و معناه منه سحر هاروت ، يفهم
تكاد معانيه اللّطيفة قبل أن * تعلّم بالألفاظ ، بالقصد تعلم
( ترجمه : سخن او به درّ نظم كشيده شباهت دارد ، و معناى آن سحرى است كه به زبان مىآيد . الفاظ آن همانند آيات قرآنى ، معجزهگر است و از معانى آن سحر « هاروت » فهميده مىشود . معانى زيباى آن چنان لطيف مىباشد كه قبل از شناخت الفاظ خود به خود فهميده و عيان مىگردد ) . اين شعر زيبا نشان مىدهد ، كه كارهاى قرآنى او نيز ، بايد بسيار لطيف و ارزنده باشد . جاى اسف آن است ، كه نشان نگهدارى و مركز اين كارهاى قرآنى را به دست نياورديم .
* گفتار مرحوم مدرّس
مرحوم مدرّس ، صاحب ريحانة الأدب نيز ، شرح حال او را آورده است ، و او را با اوصاف فاضل ، عالم ، فقيه جامع ، شاعر ماهر . . . ستوده است ، و او را از اكابر علماى اواخر قرن يازدهم و اوايل قرن دوازدهم مىشمرد ، و آثار او را نام مىبرد كه در ضمن آنها ، دو اثر قرآنى نيز ديده مىشود : 1 . تعليقه بر تفسير بيضاوى ، 2 . تعليقه بر آيات الأحكام فاضل جواد ، كه در بين آثار دوازدهگانهء او ، موجود مىباشد . « 1 »
* توضيح بيشتر در مورد كلمه عبادى
صاحب روضات در ذيل كلمهء « عبادى » مىنويسد :
« عبادى منسوب به عبّادان ( آبادان ) مىباشد ، و آن جزيرهاى است ، زير شهر بصره و نزديك درياى شور . وقتى دجله نزديك دريا مىشود ، به دو شاخه تقسيم مىگردد ، يكى به طرف بحرين جارى مىگردد ، و آن طرف راست است ، و ديگرى به سمت چپ ، به طرف عبّادان . عبّادان منطقهء مثلّث شكلى است ، نه زراعتى دارد ، و نه دامدارى » ( روضات ، ج 4 ، ص 221 ) . ( البتّه اين سخن مربوط به عصر زندگى مرحوم خوانسارى مىباشد . امروز به بركت نفت ، و تأسيسات شركت آن ، آبادان يكى از شهرهاى آباد و زرخيز و يكى از منابع پردرآمد سرزمين ايران مىباشد ) .
396 . تفسير محمّد حسين قمّى [ م اواخر قرن يازدهم ]
مؤلّف آن ، حكيم ملّا محمّد حسين قمّى ، برادر قاضى سعيد ، از حكماى اواخر قرن 11 هجرى ، و يكى از مفسّرين شيعه در آن قرن به شمار مىآيد .
صاحب ريحانه ، در حقّ او مىنويسد : « شيخ محمّد حسين ، برادر قاضى سعيد قمّى ، از اكابر علماى عصر خود و از تلامذهء ملّا رجبعلى ، حكيم تبريزى بود . تفسير بزرگى بر قرآن مجيد ، نوشته است ، كه حاكى از تبحّر وى مىباشد . او در اواخر
هامش
( 1 ) ريحانة الأدب ج 4 ، ص 92 و 93 .