است ، و در آن مباحث كلامى ، و منقولاتى از تفسير كشّاف زمخشرى ، آمده است . اغلب استناد او در تفسير ، به پيشوايان زيديّه ، به ويژه امام قاسم بن احمد و فرزندش ، محمّد بن قاسم مىباشد .
اين تفسير ، مشتمل بر يك مقدّمه و محتوى مباحث كلّى از علوم قرآنى مىباشد .
سرآغاز آن : « الحمد للّه الّذي جعل القرآن نورا هدانا به من ظلمات الضّلالة ، و رحمة و شفاء من داء كلّ عمى و جهالة . » « 1 »
ترجمه : ( حمد و سپاس خداى را كه قرآن را نورى قرار داد كه ما را به وسيلهء آن از تاريكيهاى گمراهى هدايت مىنمايد ، و آن را رحمت و شفاء از هر درد كورى و جهالت قرار داد ) .
391 . خلاصة التّفاسير طبيب [ م اواخر قرن يازدهم ]
مؤلّف آن ، مولى محمّد حسين بن محمّد باقر بن محمود طبيب ، يكى از اعلام اواخر قرن يازدهم هجرى ، و يكى از مفسّران آن قرن ، به شمار مىآيد .
مرحوم علّامهء تهرانى ، نام تفسير او را در موسوعهء بزرگ خود الذّريعة ، آورده است ، و در مقام معرّفى او مىنويسد : « عصر وفات او كاملا مشخّص نيست ، تنها كليد رمز شناسائى كه داريم ، اين است ، كه وى در خلاصة التّفسير ، از تفسير « أصفى » تأليف ملّا محمّد محسن فيض كاشانى ، ( متوفّى 1091 ه . ق ) ، نقل قول مىنمايد ، و اين امر نشان مىدهد ، كه وى متأخّرتر از عصر فيض كاشانى ، يا معاصر نزديكى عهد او بوده است . من نسخهاى از آن تفسير را پيش نوهء آية اللّه يزدى ، ديدهام . » « 2 »
392 . تفسير جزايرى [ م اواخر قرن يازدهم ]
مؤلّف آن ، شيخ حسين بن مطر جزايرى ، معاصر شيخ حرّ عاملى ، يكى از اعيان و بزرگان قرن يازدهم هجرى مىباشد . او صاحب تأليفاتى است ، كه از آن ميان تفسير قرآن ، و تحفة الأبرار ، و رسالهاى پيرامون كلام مىباشد . صاحب أمل الآمل ، او را به عنوان فاضل ، زاهد ، صالح و معاصر ستوده است . « 3 »
صاحب طبقات الأعلام ، در مورد او ، پس از نقل گفتار شيخ حرّ عاملى مىنويسد : « در نجف اشرف ، دستنوشت او از تلخيص المقال ، پيش سيّد مصطفى بن ابى القاسم شوشترى ، پيدا مىشود ، كه در تاريخ 19 ربيع الأول سال 1052 ه . ق ، از آن فراغت يافته است ، و همراه آن كتاب « الوجيزه » ، شيخ بهائى مىباشد ، كه در سال 1048 ه . ق از تحرير آن فارغ شده است . و امضاى او ، « حسين بن شيخ مطر جزايرى آل حسيبى » ، مىباشد . باز همراه آنها ، كتاب الحقّ المبين ، تأليف فيض كاشانى ، و رسالهاى ديگر در شرح حال محمّد بن اسماعيل ، و نوشتهاى مربوط به تفسير ، از تأليفات يكى از عامّه مىباشد ، كه تا آيهء 52 از سورهء بقره ، رسيده است .
( آيهء شريفهء
حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً
( سورهء بقره / آيهء 55 ) ، فراغت از آن در سال 1071 ه . ق صورت پذيرفته است ، و در امضاى آن آمده است : « حسين بن مطر بن علىّ بن عمران آل حسيبى » ، اين نسخه پيش آقاى شوشترى است . از اوايل سورهء بقره ، تا آخر
وَ ظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ
( سورهء بقره / آيه 57 ) .
باز نسخهء ديگرى از كتاب « المحكم و المتشابه » ، سيّد مرتضى علم الهدى ، ( كه ناتمام است ) ، و باز با خطّ ايشان ، كتاب تنزيه الأنبياء ، ( ناتمام ) ، و كتاب الفهرست طوسى ، و كتاب نهاية الأقوال في ترتيب خلاصة الأقوال ، موجود است ، كه آنها را در مدرسهء احمديّهء شيراز ، به سال 1049 نوشتهاند . « 4 »
هامش
( 1 ) مؤلّفات الزيديّة ج 2 ، ص 23 .
( 2 ) الذّريعة ج 7 ، ص 220 ، معجم مؤلّفي الشّيعة ، ص 259 .
( 3 ) امل الآمل ج 2 ، ص 103 ، رياض العلماء ج 2 ، ص 177 ، چاپ مرعشى .
( 4 ) طبقات الأعلام ، حاج آقا بزرگ تهرانى ، ص 164 ، چاپ