كاشانى ، تعبير مىآورد .
سرآغاز تفسير : « نحمدك و نشكرك اللّهم على ما شرّفتنا و فضّلتنا بكتابك العزيز الكريم . . . . »
تعبيرى كه او از خودش دارد : « كمترين كمتران ، على قلى بن قرچغاى خان » مىباشد . وى برادر منوچهر خان است ، كه مدّتى حكومت خراسان را ، داشته است . او نيز از شاگردان مجلسى اوّل ، و خود از اهل علم بوده است .
* هدف تأليف
وى پس از ايراد خطبهء سرآغاز ، در مورد هدف تأليف مىنويسد : « هنگامى كه كتاب آيات الأحكام اردبيلى و قصصالانبياى قطب راوندى را ديدم ، از خداوند متعال درخواست عاجزانه نمودم كه توفيق عنايت فرمايد ، آنچه را از آيات توحيدى ، اعتقادى ، حكمى ، قصص ، مواعظ ، حكمتها ، و در مورد خلقت آسمانها و زمين ، احوال رجعت ، برزخ ، حشر و نشر و جنّت و آتش وجود دارد ، گردآورى نمايم ، و احاديث آنان را نيز بياورم ، و در مورد كلمات روايات ، يكايك تحقيق و بررسى لازم به عمل آورم . . . » تا اينكه خداوند متعال او را موفّق به تأليف تفسير قرآن نمود ، و در رمضان 1083 ه . ق به تأليف آن در مورد آيات توحيد آغاز ، و جلد چهارم آن را در مورد آيات بهشت و آتش به پايان رساند ، و هر جلدى را مرتّب به خزائنى نمود ، و هر خزينه را به چند فصل ، تقسيم كرد . پس خزائن جلد اوّل ، به 23 خزينه رسيد ، كه داراى شصت فصل و هفت باب مىشود .
* ديگر تأليفات
او صاحب تأليفات حكمى متعدّدى مىباشد ، كه صاحب طبقات اعلام الشّيعة به برخى از آنها تصريح نموده است . از آن ميان :
1 . الإيمان الكامل و شرح اثولوجيا ، ( الذّريعة ، ج 3 ، كد 201 ) .
2 . فرقان الرّأيين ، ( الذّريعة ، ج 16 ، ص 174 ) .
3 . كتاب المنطق كه در كتابخانهء آستان قدس رضوى موجود است .
4 . احياء الحكمة ، كه فراغت از آن در سال 1076 ه . ق رخ داده است . بنا به تصريح خود ، در آن موقع 56 ساله بوده است .
5 . مزار العاشقين ، كه معرّب رموز العارفين مىباشد .
6 . التّعليقات ، ( الذّريعة ، ج 4 ، ص 225 ) .
7 . التّمهيدات ، ( الذّريعة ، ج 4 ، ص 434 ) .
8 . التّنقيحات ، ( الذّريعة ، ج 4 ، ص 468 ) .
9 . سبعة سماويّة ، موجود پيش آقاى صفائى خوانسارى . « 1 »
نسخهاى از اين تفسير شريف در قم پيدا مىشود ، كه پسر عموى مؤلّف ، يا فرزندش مهدى قلى خان وقف خاصّ به ساكنين مدرسهء خان قم نموده است ، كه خود آن را در سال 1123 ه . ق ، تأسيس نموده است ، و هماكنون نيز به نام مدرسهء خان معروف و مشهور مىباشد . « 2 »
جاى تذكّر است ، اين مدرسه در اواخر سالهاى 1379 ه . ق ، از سوى مرجع عاليقدر شيعه ، آية اللّه العظمى بروجردى ( ره ) ، تعمير اساسى و تجديد بنا گرديد ، به مناسبت نام اين مدرسه ، بازارچهاى نيز در جنب مدرسه به گذر خان ناميده شده است ، كه هماكنون داير و رايج و آباد مىباشد .
نكتهاى كه در مورد اين تفسير ، ناديده مىتوانيم
هامش
( 1 ) طبقات اعلام الشّيعة ، قرن 11 ، ص 410 و 411 ، التراث العربي ، ج 2 ، ص 445 .
( 2 ) الذّريعة ج 7 ، ص 154 ، كد معرّفى 732 ، و ج 1 ، ص 308 ، كد معرّفى 1600 .