اتمام آن را با دو تاريخ مورّخ نموده است ، كه به سال 1080 ه . ق انطباق مىنمايد . نسخهء آن ، به خطّ كاظم بن شمس الدّين گيلانى ، مىباشد ، كه پيش نوهء آية اللّه يزدى نگهدارى مىشود . « 1 »
354 . تفسير شاه قلى رازى [ تحرير 1083 ه . ق ]
مؤلّف محترم آن ، مولى محمّد علىّ بن شاه قلى رازى ، يكى از اعلام قرن يازدهم هجرى مىباشد .
نام تفسير او القسطاس المستقيم في لغات القرآن الكريم ، مىباشد ، كه مىتوان آن را يك فرهنگنامهء قرآنى ناميد ، كه مشتمل بر شرح و توضيح 17 هزار لغت و كلمه بوده و به زبان فارسى به رشتهء تحرير درآمده است . نسخهء موجود در تهران ، به خطّ ابن مؤمن است ، كه تاريخ كتابت آن ، سال 1083 ه . ق ، را نشان مىدهد . بنا به گزارش آقاى على منزوى ، فرزند مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى ، اين كتاب در هندوستان تأليف شده ، و شامل 17 هزار لغت و واژه ، مىباشد .
نسخهء ديگرى از آن تفسير ، طبق معرّفى لغتنامهء دهخدا ، ( ج ، 27 ) موجود است ، كه در سال 1274 ه . ق به رشتهء تحرير درآمده است . اين كتاب ، در 28 باب واقع شده است و هر باب به ترتيب حروف تهجّى آغاز ، و در 28 فصل ، پايان مىپذيرد .
او نظر مفسّران را دربارهء معنى كلمه ، و نيز قرائتهاى اهل بيت ( ع ) ، و قراءات هفتگانهء قرّاء سبعة را مىآورد . اين تفسير ، در پاكستان موجود است ، و طبق فهرست كتابخانهء پاكستان ، ج ، 1 ، ص 162 ، تحت شمارهء 252 ، ثبت و ضبط شده است . « 2 »
355 . انوار القرآن علىّ بن مراد [ زنده در 1083 ه . ق ]
مؤلّف آن ، مولى علىّ بن مراد ، يكى از اعلام فاضل قرن يازدهم هجرى است . اين تفسير ، بسيار مختصر و موجز ، و مشتمل بر تفسير مواضع مشكل قرآن مىباشد ، كه در سال 1083 ه . ق از تأليف آن فراغت يافته است . نخست در حواشى قرآن تحرير يافته است ، و سپس جمعآورى و تدوين شده است .
او اغلب ، متعرّض سخنان مرحوم فيض كاشانى ، در تفسير صافى مىگردد . و مؤلّف رياض العلماء ، مرحوم افندى ، نسخهاى از آن را در اختيار داشته است . « 3 »
صاحب الأعلام ، در حقّ او ، از صاحب رياض العلماء نقل مىكند : « علىّ بن مراد ، يكى از افاضل عصر ما مىباشد . او تأليفات و آثارى دارد . يكى از آنها « انوار القرآن في مصباح الإيمان » مىباشد ، كه پيرامون مواضع مشكله از آيات قرآنى ، تدوين شده است . نخست اين تفسير بر حواشى قرآن نوشته مىشد ، سپس آنها را جمعآورى ، و تحت مجموعهء واحدى ، قرار داده است . او اغلب از تفسير الصّافى مرحوم فيض ، روايت مىنمايد . فراغت از تدوين آن ، در سال 1083 ه . ق رخ داده است . » « 4 »
* گفتار صاحب رياض
مرحوم افندى ، در كتاب فوق مىنويسد : « مؤلّف آن ، از افاضل عصر ما بود ، و از تأليفات وى ، انوار القرآن في مصباح القرآن ، مىباشد ، كه تفسير موجزى در مورد آيات مشكلهء قرآن مجيد ، مىباشد . اين تفسير بر مبناى اخبار و احاديث اهل بيت ( ع ) ، تدوين شده است . نخست در حاشيهء قرآن قرار داشت ، سپس به صورت مستقلّ تنظيم شد . نسخهاى از آن پيش ما
هامش
( 1 ) الذّريعة ، ج 24 ، ص 83 ، تحت كد 423 .
( 2 ) الذّريعة ، ج 17 ، ص 80 ، كد معرّفى 427 ، و ج 5 ، ص 183 .
( 3 ) الذّريعة ، ج 2 ، رقم معرّفى 1709 ، مفسّران شيعه ، ص 146 .
( 4 ) الأعلام ص 414 ، چاپ مرواريد .