از نامشخّص بودن نام نويسنده ، معلوم مىگردد كه او در عصر اختناق ، يا در بين اكثريّت معاندان و مخالفان زندگى مىكرده است ، كه نتوانسته است ، تصريح به نام خويش كند ، يا به علّت گريز از شائبهء شبهه و ريبه ، يا نگرانى از شهرت و ريا به چنين شيوهاى ، توسّل جسته است .
بنا به اظهارات صاحب الذّريعة ، اين تفسير پيش شيخ حسن جندقى ، در كربلا رؤيت شده است ، كه به خطّ ملا علىّ بن كرد على مراغى ، تحرير يافته است ، و تاريخ تحرير آن 15 ربيع الأوّل 1079 ه . ق ، مىباشد . « 1 »
352 . تفسير علّامه عبالى يمنى [ م 1080 ه . ق ]
مؤلّف آن ، علّامه حسين بن على علوى عبالى يمنى ، يكى از اعلام زيدى قرن يازدهم هجرى مىباشد . « 2 » او تأليف ديگرى نيز ، به نام « شرح الأزهار » ، دارد كه در جلد دوّم مؤلّفات الزّيديّة ، نام آن آورده شده است . « 3 »
زركلى ، صاحب الأعلام ، در مورد او مىنويسد :
« حسين بن علىّ بن صلاح بن محمّد عبالى حسنى ، متوفّى 1080 - 1669 م ، فقيه يمنى است ، و كتابهاى : شرح الحاجبيّة ، شرح الأزهار ، الإيضاح بالأدلّة القاطعة الوافية في بيان الفرقة النّاجية ، از اوست . او در قلعهء ظفير ، از دنيا رخت بربست و بنى عبالى بطنى از علويّون در يمن مىباشند . » « 4 »
عمر رضا كحّاله ، صاحب معجم المؤلّفين ، نيز همان مطالب زركلى را ، در كتاب خود مىآورد ، و مىافزايد :
« او عالم ذوفنون بوده است . وفات او در ماه محرّم 1080 ه . ق مىباشد . » براى تحقيق بيشتر در شرح حال او ، به همان منابع اطّلاعاتى الأعلام ، حوالت مىدهد . « 5 »
353 . تفسير محمّد نصير گيلانى [ زنده در 1080 ه . ق ]
مؤلّف آن ، عالم محترم ، محمّد نصير گيلانى ، يكى از اعلام قرن يازدهم مىباشد . نام كتاب او « النّجيبين ، القرآن و الدّعاء » مىباشد . و آن تفسيرى است ، كه در دو بخش واقع شده :
1 . تفسير سورهء فتح ، كه به صورت تفسير مزجى مبسوط ، مىباشد ، كه در پايان آن ، ختم قرآن را مىنگارد و روش آن ، شبيه روش تفسير صافى ، مىباشد ، كه از روى اخبار و احاديث ، قرآن را تفسير مىكند .
2 . شرح متون برخى از ادعيه و مناجاتها است ، كه به فارسى ترجمه نموده است .
مفسّر محترم ، پس از اتمام كتاب مزبور ، آن را به شيخ على خان ، وزير شاه سليمان صفوى اهداء مىنمايد .
* آغاز آن
« الحمد للّه الّذي جعل لنا جناحين نطير بهما الى رياض قربه و جواره ، قراءة كتابه مع التّدبّر في معانيه و اسراره و الاشتغال بالأدعية و الأذكار . . . . »
( حمد و سپاس مخصوص خدايى است ، كه دو بال پرواز بر ما قرار داد ، كه به وسيلهء آنها به باغهاى تقرّب و همسايگى او پرواز مىنمائيم . يكى قرائت توأم با تدبّر قرآن ، و ديگرى اشتغال به دعاها و ذكرها ) .
هامش
( 1 ) الذّريعة ج 26 ، ص 217 .
( 2 ) مؤلّفات الزيديّة ج 1 ، ص 308 .
( 3 ) مؤلّفات الزيديّة ج 3 ، ص 206 .
( 4 ) الأعلام زركلى ، ج 2 ، ص 247 ؛ او از منابع : ملحق البدر الطّالع ، ص 87 و 88 ، مستدركات زبيدى بر قاموس - التّاج ، مادهء « عبل » استفاده نموده است .
( 5 ) معجم المؤلّفين ج 4 ، ص 32 .