محقّق ، متكلّم ، فقيه ، محدّث ، عابد ، معاصر ، له تفسير القرآن و حواشى شرح اللّمعة و غير ذلك . »
از دو جهت مىتوان بر اين نوشته ، اعتماد نمود .
نخست آنكه شيخ حرّ فرد موثّقى است ، دوّم اينكه ، هر دو دانشمند معاصر و همشهرى يكديگر بودهاند .
مرحوم ميرزا محمّد على كشميرى ، در نجوم السّماء ، گفتههاى حرّ عاملى را چنين ترجمه نموده است : « مولانا محمّد مؤمن بن شاه قاسم سبزوارى ، از ساكنين مشهد مقدّس ، روضهء رضيّهء رضويّه - على راقديها آلاف التّحيّة - بود ، چنانچه در أمل الآمل آورده ، كه مولانا محمّد مؤمن بن شاه قاسم سبزوارى ، ساكن مشهد ، فاضل عالم ، محقّق ، متكلّم ، فقيه محدّث و عابد معاصر بوده است . او تصانيفى دارد ، كه از آن ميان ، تفسير قرآن مجيد و حواشى بر شرح لمعه و غير آن . » « 1 »
2 . گفتار اعتماد السّلطنة :
مرحوم محمّد حسن خان اعتماد السلطنة ، در مطلع الشّمس ، همين سخن شيخ حرّ عاملى را ، آورده است ، و او را با عنوان محقّق و متكلّم و فقيه و عابد مىستايد . « 2 »
3 . گفتار مرحوم حاج آقا بزرگ :
مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى ، در جلد 22 الذّريعة ، مىگويد : « مقتبس الأنوار من الأئمّة الأطهار ( ع ) ، في تفسير القرآن للمولى محمّد مؤمن السّبزوارى المتوفّى بين سنة 1070 الى 1077 . . . . » « 3 »
در طبقات اعلام الشّيعة ، از أمل الآمل ، آورده است : « او فاضل ، عالم ، محقّق ، متكلّم ، محدّث ، عابد و معاصر مىباشد . او تفسير قرآن و حواشى شرح لمعه و جز آن نيز ، تأليفاتى دارد . او معاصر ملّا خليل قزوينى ، ( م 1089 ه . ق ) مىباشد ، و رسالهاى در جواز عمل به ظنّ ، دارد ، كه به معاصر خود ، مرحوم ملّا خليل قزوينى فرستاده است ، و او پاسخهاى لازم آن را در حاشيه نگاشته و به او برگردانده است .
اين نسخه پيش آقاى سيّد شهاب الدّين ، در قم موجود مىباشد . مجموعهاى در عبادات ، ادعيه و زيارات دارد ، ( الذّريعة ، ج 20 ، كد 1952 ) ، و نام تفسير او مقتبس الأنوار من الأئمّة الأطهار ( ع ) ، مىباشد كه در الذّريعة ، ج 22 ، تحت شمارهء 5808 ، و ج 4 ، شمارهء 1338 ، معرّفى شدهاند . « 4 »
* مركز نگهدارى
نسخهاى از اين تفسير ، در كتابخانهء مدرسهء شهيد مطهّرى ، ( سپهسالار سابق ) موجود است ، و در آغاز آن آمده است :
« الحمد للّه الّذي شرّفنا بعبوديّته » .
اين كتاب ، اخيرا توسّط انتشارات علمى و فرهنگى ، وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالى ، در سال 1361 ه . ش ، به چاپ رسيده است .
351 . تفسير بعض الأصحاب [ تاريخ تحرير 1079 ه . ق ]
تفسير بعض الأصحاب ، كه از آغاز قرآن تا پايان سورهء انعام مىباشد ، با توجّه به تاريخ تحرير آن ، اثرى از آثار قرن يازدهم هجرى مىباشد .
اين تفسير ، در يك جلد قطور و بزرگ قرار گرفته است و سرآغاز آن اين گونه شروع مىشود :
« حمد بىحدّ و شكر بىعدّ ، منعمى را سزد ، كه شقايق حقايق قرآنى را در حدائق صدور انسان بشكفانيد . . . . »
هامش
( 1 ) الذّريعة ج 4 ، ص 315 و ج 2 ، ص 17 ، ناقل گفتار أمل الآمل .
( 2 ) تاريخ مفصّل ايران ، عبّاس اقبال ، ص 698 ، نجوم السّماء ، ص 148 ، چاپ هند .
( 3 ) الذّريعة ج 10 ، ص 19 ، و ج 18 ، ص 99 .
( 4 ) طبقات اعلام الشّيعة ص 594 .