حيدرآباد كوچيد . در سال 1076 ه . ق در سنّ 64 سالگى از دنيا رفت . » « 1 »
* وفات او
او در سنّ 42 سالگى ، به سال 1076 در حيدرآباد دكن از دنيا رفت .
350 . تفسير مشهدى [ م 1077 ه . ق ]
مؤلّف آن ، مولانا محمّد مؤمن بن شاه قاسم سبزوارى ، يكى از اعلام قرن يازدهم هجرى مىباشد . در شرح حال او نوشتهاند : او 24 ساله بود كه شروع به مقابلهء كتب اربعه و تصحيح و تنقيح آنها ، و مطالعهء كتب فقهى نمود . اين اشتغال علمى ، به مدّت 36 سال ، طول كشيد كه 11 سال آن ، در عهد پدر و باقى آن پس از وفات وى بوده است . او همهء اوقات خود را به تحصيل مسائل ضرورى و فراگيرى آداب و سنن الهى و عبادات و رياضات و اشتغال به زيارت و تلاوت قرآن و ذكر معبود سپرى مىساخت ، تا آنكه سنّش از 60 گذشت و ضعف و فتور در قواى بدنى وى پديدار گشت ، پس به خود آمد و به روح صاحب روضهء مطهّره ، يعنى ثامن الحجج و الأئمّة ( ع ) ، متوسّل شد كه خداى منّان به او توفيق دهد كه تفسيرى بنويسد كه محصول عمر وى باشد .
او در اثر استجابت اين دعا ، دست به تأليف تفسيرى زد و تفسيرى به وجود آورد . تفسير او شامل تمام جزء سىام قرآن مجيد است ، كه موافق با نصوص قرآن و مطابق با اخبار و روايات وارده از اهل بيت عصمت و طهارت ( ع ) ، همراه تحقيق و بررسى لازم انجام گرفته است . در آن تفسير شريف ، جنبهء نحوى و بيانى و عرفان و تصوّف ، بيش از وجوه ديگر جلب توجّه مىنمايد .
در اين تفسير ، احوال مشايخ و برخى از آثار منظوم آنان ، در كنار قصص قرآن و آيات و روايات شريفه ، به صورت منظّم درآمده است ، كه خواننده را خسته نمىنمايد . اين تفسير ، در عهد شاهعبّاس صفوى تنظيم و به او اهداء شده است . « 2 »
مؤلّف محترم در آغاز تفسير مىگويد : « پس از سالها اشتغال به علم اصول و اصوليّين ، به اين نتيجه رسيده است كه نجات واقعى در تمسّك به احاديث اهل بيت رسالت ( ع ) ، مىباشد . » ازاينرو با جديّت تمام به احاديث آل رسول اللّه ( ص ) تمسّك جسته است ، و خواسته است ، تفسيرى بر منوال مأثور از اهل بيت ( ع ) بنگارد . پس شروع به تفسير آيات قرآن نموده است ، و از سورهء بقره در سال 1059 ه . ق و از سورهء اعراف به سال 1069 فراغت پيدا نموده است .
و از سورهء انفال تا آيهء 24 نگاشته است ، تا آنكه اجل حتمى ، او را دريافته است . نسخه به خطّ سيّد على استرآبادى ، در سال 1077 ه ق به نگارش و تحرير درآمده است . در آن تاريخ او طلب رحمت در حقّ مؤلّف ، نموده است . و اين امر نشانگر اين معناست ، كه او در آن تاريخ از دنيا رخت بربسته بود .
در حواشى ، كه او به اين تفسير ، افزوده است ، در اوايل امر با كلمهء « مدّ ظلّه » ، و در اواخر با كلمهء « رحمه اللّه » ، ياد مىنمايد .
* گفتار بزرگان در حقّ او
1 . گفتار شيخ حرّ عاملى :
مرحوم شيخ حرّ عاملى در « أمل الآمل » ، او را چنين معرّفى كرده است : « مولانا محمّد مؤمن بن شاه قاسم السبزوارى ، ساكن المشهد ، فاضل ، عالم ،
هامش
( 1 ) ريحانة الأدب ج 5 ، ص 48 و 49 ، طبقات أعلام الشّيعة ، ج 5 ، ص 169 .
( 2 ) پيشگفتار مصحّح تفسير ، از انتشارات مركز انتشارات علمى و فرهنگى .