شرح اثنى عشريّة و حاشيهاى بر معالم برادرش ، شيخ حسن ، صاحب معالم » ، كه صاحب أمل الآمل ، آنها را ديده است . « 1 »
مرحوم حاج آقا بزرگ ، در طبقات اعلام الشّيعة ، مىنويسد : « از تأليفات او : الغرر الجامع در شرح المختصر النّافع ، الشواهد المكيّة في نقض الفوائد المدنيّة ، و الأنوار البهيّة في شرح الاثنى عشريّة ، و رسالهاى در تفسير آيهء شريفهء
قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى
( سورهء شورى ، آيهء 23 ) ، و غنية المسافر عن المنادم و المسامر . »
صاحب طبقات ، آنگاه سخن أمل الآمل را مىآورد ، كه مىنويسد : « من در شام ، در درس او حاضر شدم ، و در مكّه نيز ، در ايّام مسافرت ، بارها او را ديدهام . او بيش از 20 سال ، در مكّه سكونت داشت . پس از وفاتش ، قصيدهاى در رثاى او گفتهام . » « 2 »
صاحب رياض العلماء ، نيز شرح حال او و تعدادى از اشعار و سرودههاى وى را مىآورد ، بىآنكه به رسالهء تفسيرى او اشارتى داشته باشد .
وفات او را 13 روز مانده از ذىحجّه ، سال 1061 ه . ق ، ذكر مىكند ، ولى در پاورقى آمده است كه در السّلافة و الامل گفته است ، كه وفات او در سال 1068 ه . ق ، بوده است . از انبوه سرودههاى او ، اين دو شعر را نقل مىكنيم :
لك المجد و الإجلال و الجود و العطاء * لك الفضل من نعمى لك الشكر واجب
سموت على هام المجرّة رفعة * و دارت على علياك علاك الكواكب
آنگاه صاحب رياض ، متعرّض سخن أمل الآمل ، مىگردد ، و برادر بودن او را با صاحب معالم رد مىكند ، و مىنويسد : « شهيد ثانى ، جدّ او بوده است . » « 3 »
339 و 340 . تفاسير ميرزا ابراهيم شيرازى [ م 1070 ه . ق ]
مؤلّف آن ، عالم و محدّث عاليقدر ، مرحوم ميرزا ابراهيم بن ملّا صدراى شيرازى ، يكى از اعلام قرن يازدهم هجرى مىباشد . او در مكتب تعليمى پدر عالىقدرش ، تلمّذ نموده است ، هرچند از نظر فكرى و مشرب عقيدتى تفاوتهايى بين آن دو وجود دارد .
او روش اخباريها را داشت ، و با فلسفه و معارف عقلى ، مخالف و مغاير بود . از او سه نوع تفسير به يادگار مانده است :
1 . تفسير آيه الكرسى .
2 . حاشيه بر تفسير زمخشرى .
3 . حاشيه بر تفسير العروة الوثقى ، تأليف استاد خود ، شيخ بهائى ( ره ) .
صاحب ريحانة الأدب گويد : « او عالمى بوده است ، عامل ، و فقيهى بوده است جليل القدر ، كه در اصول عرفان و تصوّف و حكمت ، مخالف پدر بود . » « 4 »
* گفتار مرحوم حاج آقا بزرگ
او در طبقات اعلام الشّيعة ، در مورد او مىنويسد :
« ابراهيم شيرازى ، فرزند صدر الدّين محمّد بن ابراهيم ، معروف به « ملّا صدرا » ، در رياض العلماء افندى ، آمده است :
او در مشرب پدر نبود ، مرحوم شيخ عبد النّبى قزوينى گويد : او آيت و حجّتى در تحقيق و تدقيق بود ، با همه تفاوت مشربى كه با پدر داشت ، پيش او درس خوانده است . او حاشيهاى بر كتاب شرح لمعه دارد ، كه تا كتاب زكات ، ادامه يافته است . علاوه بر
هامش
( 1 ) أمل الآمل ج 1 ، ص 24 .
( 2 ) طبقات اعلام الشّيعة ج 5 ، ص 386 .
( 3 ) رياض العلماء ج 4 ، ص 155 - 158 .
( 4 ) ريحانة الأدب ج 1 ، ص 420 .