مؤمن ، مؤلّف آداب السّفر ، و التّجريد ، فى التّجريد مىباشد كه ذكر آنها در ، ج 1 ، ص 20 و ج 3 ، ص 350 الذّريعة ، آمده است . نياى بزرگ ملّا محمّد مؤمن نيز ، يكى از علما و بزرگان علم شهر قزوين بوده ، آنچنانكه محمّد طاهر در اوّل منتخب التّجريد گويد ، كه دانش را از او فراگرفته است . كتابخانهء معتبر و ارزشمند آنان ، كه وقف بر اولاد بود ، تا اين اواخر ، در قزوين بقا داشته است ، و در آن كتابخانه ، تصانيف اين بزرگان ، موجود بوده است ، و از نفايس آن كتابخانه ، همين تفسير بزرگى است ، كه برخى از مطّلعين و آگاهان كه آن را ديده بودند ، به صاحب الذّريعة ، تعريف نمودهاند . « 1 »
325 . و 326 . تفاسير استرآبادى [ اواسط قرن يازدهم ]
مؤلّف آن ، مفسّر فقيه و عارف ، مولى عبد الوحيد بن نعمة اللّه بن يحيى گيلانى استرآبادى ، از شاگردان شيخ بهايى و يكى از اعلام تفسيرى قرن دوازدهم هجرى مىباشد .
مرحوم حاج آقا بزرگ ، در جلد يكم الذّريعة ، در مورد اين تفسير ، مىنويسد : « اين تفسير ، پيرامون خلقت زمين و آسمانها ، تأليف مفسّر فقيه ، پيرامون خلقت زمين و آسمانها ، تأليف مفسّر فقيه ، مولى عبد الوحيد بن نعمة اللّه بن يحيى گيلانى يا استرآبادى ، شاگرد مرحوم شيخ بهاء الدّين عاملى مىباشد ، و نسب او ، آنگونه است ، كه خود او در پايان « اثنى عشريّات بهائيّة » ، كه به خطّ خويش در سال 1125 هجرى ، نگاشته است ، مىباشد . و صاحب رياض العلماء ، شرح حال او را آورده است ، و از تأليفات او بيش از پنجاه و چند كتاب و رساله ذكر كرده است ، كه يكى از آنها ، « تفسير الآيات البيّنات » ، مىباشد . » « 2 »
صاحب ريحانة الأدب ، شرح حال او را در جلد پنجم كتاب خود آورده است ، و مىگويد : « او گيلانى يا استرآبادى ، از علماى قرن يازدهم هجرى مىباشد ، و از تلامذهء شيخ بهائى ، فقيه مفسّر ، متكلّم بوده است ، و از تأليفات او :
1 . الآيات البيّنات في خلق اللّه الأرض و السّماوات .
2 . الحبل المتين في آداب الدّعاء و الدّاعى .
و غير اينها ، كه پنجاه و چند جلد كتاب از مصنّفات او در رياض العلماء ، ذكر شده است . » « 3 »
صاحب رياض العلماء ، كه منبع اصلى اين معرّفيها است ، او را به عنوان عالم ، متكلّم ، فقيه مفسّر و صوفى مشرب معرّفى كرده ، و تأليفات او را بيش از 51 ، جلد مىشمارد ، و او را از علماى دولت صفوى به حساب مىآورد ، آنگاه فهرست و اسامى كتابهاى او را مىآورد ، كه نوعا پيرامون تربيت نفس ، و روان انسان مىباشد ، و اغلب كتابهايى است ، كه به درد اهل وعظ و منبر مىخورد ، و يكى از آنها ، « أسرار القرآن ، في تفسير الفرقان » ، مىباشد . به اين ترتيب ، او داراى دو اثر تفسيرى و قرآنى مىباشد :
1 . الآيات البيّنات في خلق اللّه العالم و الأرض و السّماوات .
2 . أسرار القرآن في تفسير الفرقان « 4 » .
ضرورت دارد ، دانسته شود كه محتواى نوع تأليفات ايشان پيرامون آيات قرآن ، و مفاهيم عاليهء آنهاست . فىالمثل اين اسامى از تأليفات ايشان را در نظر بگيريد :
تحصيل التّقوى زاد راه نجات ، كشف الغطاء في أسباب الضّلال و الغرور ، منازل السائرين في النيّات و الصّدق و الإخلاص ، مقاصد العارفين فى الفكر و
هامش
( 1 ) الذّريعة ج 4 ، ص 312 ، كد معرّفى 1323 .
( 2 ) الذّريعة ج 1 ، ص 46 ، كد معرّفى 230 ، و ج 6 ، ص 239 ، كد معرّفى 1325 .
( 3 ) ريحانة الأدب ج 5 ، ص 117 .
( 4 ) رياض العلماء ج 3 ، ص 286 .