سؤال شد ، كه از كدام يك از شاگردان او بهره بگيرند ، در پاسخ فرمودهاند : « امّا در شرعيّات ، پس از امير فضل اللّه ، و امّا در عقليّات ، پس از امير علّام . » « 1 »
مرحوم حاج آقا بزرگ ، در أعلام الشّيعة ، نيز شرح حال اجمالى او را آورده است ، و او را به عنوان شاگرد مرحوم ميرداماد ، ( متوفّى 1040 ه ) ، نام مىبرد ، و حاشيهء او را ، بر زبدة البيان اردبيلى ذكر مىكند ، ولى در پايان ، ترديد مىكند ، كه شايد او همان امير فيض اللّه سابق ، بوده باشد .
به نظر مىرسد ، چون او شاگرد مرحوم ميرداماد در فلسفه ، و از طرفى شاگرد مقدّس اردبيلى ، ( متوفّى 993 ه . ق ) ، نيز در فقه و شرعيّات بوده است ، احتمال حيات او ، تا اواسط قرن يازدهم ، يك احتمال معقول ، باشد . « 2 »
320 . تفسير آنسى [ م 1043 ه . ق ]
مؤلّف آن ، علّامه محمّد بن عبد اللّه غشم آنسى ، يكى از اعلام زيدى قرن يازدهم هجرى مىباشد . در مورد اين تفسير ، گفته شده است ، چون خطّ تحريرى مؤلّف آن ، واضح و روشن ، نبوده است ، تا قابل قرائت باشد ، ازآنجهت اشتهار پيدا نكرده است . « 3 »
در جلد سوّم المؤلّفات نيز ، تفسير فوق را ذكر نموده است ، ولى اثر يا تأليف ديگرى را به مؤلّف نسبت نداده است . « 4 »
ما اطّلاعات بيشترى در مورد اين تفسير پيدا ننموديم .
321 . تفسير ابو المعالى مرعشى [ م 1046 ق ]
مؤلّف آن ، ابو المعالى المرعشى شوشترى ، فرزند قاضى نور اللّه شهيد ، در هند يكى از اعلام تفسيرى قرن يازدهم هجرى مىباشد . در كتاب نجوم السّماء ، از أمل الآمل ، توصيف او را آورده است ، كه او فاضل ، عالم ، حكيم متكلّم ماهر ، مىباشد ، و گويد ، من برخى از خطوط او را كه به سال 1026 ، نوشته شده است ، ديدهام . او داراى تأليفات و آثارى است ، و رسالهاى نيز در شهادت پدرش ، نوشته است .
برادرش سيّد علاء الملك مرعشى ، در كتاب « محفل فردوسى » ، مىنويسد : « او كوچكتر از من مىباشد ، و در سال 1004 ه . ق ، متولّد ، و در سال 1046 ه .
ق ، از دنيا رفته است . او غير از ديوان فارسى ، رسالهاى نيز در مورد عدالت ، و رسالهاى در تفسير سورهء اخلاص ، و كتابى به نام انموذج العلوم ، دارد . » « 5 »
مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى ، مىفرمايد : « گمان مىرود ، در اين آخرى ، منظور ، ( كتاب انموذج العلوم ) ، تأليف پدرش قاضى شهيد را اشتباه گرفته است ، كه ما در الذّريعة ، ج 2 ، رقم 1629 ، به معرّفى آن پرداختهايم . » وى در آن جلد ، تحت رقم مزبور ، كتاب انموذج العلوم را مىآورد ، و مىنويسد : « به اين كتاب ، الجلاليّة نيز گفته مىشود ، چون به نام جلال الدّين محمّد اكبر بهادر خان ، سلطان دهلى ، در هند تأليف نموده است ، و در آغاز آن آمده است :
« ربّنا قد أشرق علينا لمعات قدسك ، فقصدنا بابك . . . » فراغت از آن در سال 992 ه . ق ، بوده است . » « 6 »
322 . تفسير رفع اللّثام عن وجه الصّيام [ زنده در 1046 ه . ق ]
مؤلّف آن ، يكى از اعلام و بزرگان قرن يازدهم هجرى است ، كه اثر خود را به سلطان صفى صفوى ، اهداء نموده است ، و اين امر در فترت 1038 ه . ، تا
هامش
( 1 ) رياض العلماء ج 4 ، ص 362 .
( 2 ) أعلام الشّيعة ص 440 ، چاپ مرواريد .
( 3 ) مؤلّفات الزّيديّة ج 1 ، ص 312 .
( 4 ) مؤلّفات الزّيديّة ج 2 ، ص 248 .
( 5 ) طبقات أعلام الشّيعة ص 570 .
( 6 ) الذّريعة ج 2 ، ص 408 ، رقم معرّفى 1629 .