فلسفه داشته ، كارهاى وسيعى هم ، در زمينهء قرآن مجيد ، اين منبع علوم اسلامى ، انجام داده است ، كه برخى از آنها به اين شرح مىباشد :
1 . تفسير سورهء توحيد : تفسير عرفانى و فلسفى بسيار فشرده مىباشد . در آغاز آن ، احاديث روايت شده در فضيلت سوره ، آمده است . در آغاز آن آمده است : « الحمد ، كلّه لصانع الوجود كلّه و الصّلاة على أفضل الرّسل و آله ، و بعد فأيّها الصديق الأخصّ و الخليل النّامص . . . . » « 1 »
2 . تفسير سدرة المنتهى في تفسير القرآن : آن هم در كتاب كشف الحجب و الأستار ، تحت شمارهء 1645 ، معرّفى گرديده است .
3 . تفسير امانت الهى : كه به صورت تفسيرى ، فارسى است . « 2 »
* گفتار ميردامادى
در پيشگفتار « مناهج الشّارعين » ، تأليف يكى از نوادگان ميرداماد ، به نام مير محمّد ، عبد الحسيب ، كه به اهتمام سيّد جمال الدّين ميردامادى ، چاپ و انتشار يافته است ، در مورد كارهاى قرآنى نياى بزرگش ، چنين آمده است : « در پى پيدا كردن تفسيرى از ميرداماد ، كه در فهرست كتابخانهء برلن ، ديده بودم ، به دانشمند مكرّم ، آقاى دكتر فلاطورى ، استاد دانشگاه آلمان روى آوردم و معظّمله ، كمال مساعدت را نمودند ، ولى متأسّفانه ، فقط صفحهء اوّل تفسير ، به دست آمد كه عكس آن موجود ، و در كتابخانه مضبوط و محفوظ مىباشد . » « 3 »
* گفتار اسكندر بيك منشى
مؤلّف كتاب « تاريخ عالمآراى عبّاسى » ، كه معاصر با ميرداماد بوده است ، در زندگى او مىنويسد : « او در اكثر علوم ، تصانيف دارد ، و آنچه تاكنون ، از تصانيف او معلوم اين ذرّهء بىمقدار ، گشته است ، كتاب « الصراط المستقيم » ، « الأفق المبين » مىباشد كه مملوّ از لئالى ثمين حكمت و نكات دقيق كلام است ، و كتاب « رواشح سماويّه در شرح احاديث اماميّه » ، شرح كتاب كافى كلينى و تفسير قرآن ، به نام « سدرة المنتهى » ، و رسالهء خلق الأعمال مىباشد كه به « ايقاظات » ، موسوم گرديده است . » « 4 »
319 . تعليقه استرآبادى [ اواسط قرن يازدهم ]
مؤلّف آن ، عالم فاضل ، حكيم متألّه ، سيّد امير فضل اللّه استرآبادى ، شاگرد مرحوم ميرداماد ، يكى از اعيان تفسيرى قرن مزبور مىباشد . صاحب الذّريعة ، نام حاشيهء او را در آغاز جلد ششم ، تحت كد 15 ، آورده است ، و گويد : « مرحوم سيّد ما ، سيّد حسن صدر ، در تكملهء أمل الآمل ، از او نام مىبرد ، و گويد : اين رساله ، شامل تحقيقات زيبا مىباشد . » « 5 »
و در جلد يكم الذّريعة ، نيز از تفسير استرآبادى ، نام برده است ، و در ، ج 6 ، تحت شمارهء 15 ، در حقّ او گويد : « او از محضر ميرداماد ، كسب فضيلت نمود ، و كتاب تفسيرى او ، داراى تحقيقات زيبا و نيكويى مىباشد . » « 6 »
صاحب رياض ، مىگويد : « او يكى از بزرگان تلامذهء محقّق اردبيلى ، بود . در بين تأليفات او ، تعليقهاى است ، كه بر آيات الأحكام ، استاد خود دارد ، و در شرح حال ميرزا محمّد استرآبادى آمده است ، كه به هنگام مرگ مقدّس اردبيلى ، وقتى از او
هامش
( 1 ) التّراث العربي في خزينة مخطوطات المكتبة المرعشى ، ج 2 ، ص 81 .
( 2 ) ريحانة الأدب ج 6 ، ص 56 - 62 ، كشف الحجب و الأستار ، صفحهء 185 و 275 ، تحت شمارهء 1479 و 1645 .
( 3 ) پيشگفتار مناهج الشّارعين ص 3 .
( 4 ) پيشگفتار مناهج الشّارعين ص 6 .
( 5 ) الذّريعة ج 6 ، ص 19 ، تحت كد 15 .
( 6 ) الذّريعة ج 1 ، ص 43 ، و ج 6 ، تحت شمارهء 15 .