( متوفّى 1200 ه . ق ) .
5 . حاشيهء عزّ الدّين ابن جماعه محمّد بن عبد العزيز بن محمّد بن ابراهيم كنانى شافعى ، ( متوفّى 819 ه . ق ) .
6 . حاشيهء سيف الدّين ، محمّد بن محمّد بن عمر بن قطلوبغا حنفى ، استاد سيوطى ( متوفّى 870 ه . ق ) .
7 . حاشيهء محى الدّين ، محمّد بن محمّد بن محمّد بردعى تبريزى ، ( متوفّى 927 ه . ق ) .
8 . حاشيهء سرى الدّين ، محمّد بن ابراهيم درورى مصرى حنفى ، معروف به ابن الصائغ ، ( متوفّى 1066 ه . ق ) .
9 . حاشيهء قاضى محمّد بن يوسف حميدى ، معروف به بحثى ، ( متوفّى 1033 ه . ق ) .
10 . حاشيهء قاضى عبد الحميد بن شيخ نصوح روحى حنفى ، ( متوفّى 1088 ه . ق ) .
11 . حاشيهء نور الدّين ابن صالح احمدآبادى هندى حنفى ، ( متوفّى 1155 ه . ق ) .
12 . حاشيهء صدر الدّين ، عبد اللّه بن محمّد روحى ، معروف به آلتونى جوقزاده ( متوفّى 1183 ه . ق ) . « 1 »
* آغاز شرح شيخ بهائى
شرحى كه مرحوم شيخ بهائى ، بر تفسير قاضى بيضاوى ، نوشتهاند ، مطلع آن چنين آغاز مىشود :
« الحمد للّه الّذي جعل نسخة عالم الإمكان شرحا لآيات قدرته و تفسيرا ، و صيّر نقوش صحيفة الأكوان بيانا لبيّنات وحدته و تقريرا . . . » « 2 »
البتّه ، سه تفسير ديگرى ، نيز به اين نام ، وجود دارد ، كه در فهرست كشف الحجب نام آنها ، آمده ، ولى تاريخ دقيق زندگى مؤلّفين آنها ، مشخّص نشده است . « 3 »
طبق اطّلاع اهلفنّ ، مرحوم شيخ بهائى ، دو نوع حاشيه ، بر تفسير بيضاوى دارند . حاشيهاى كه در كتابخانهء آية اللّه مرعشى ، موجود مىباشد ، حاشيهء دوّم وى ، بر آن تفسير است ، و تا آيهء 23 سورهء بقره ، رسيده است . « 4 »
در كتاب مفسّران شيعه و كشف الحجب و الأستار ، در هر دو مورد تاريخ وفات مؤلّف ، همان تاريخ فوق ، ذكر شده است ، اگر مقصود شيخ بهائى باشد ، كه وفات او 1030 يا 1031 ه . ق ، مىباشد ، و اگر فرد ديگرى با اين خصوصيّت ، وجود داشته باشد كه ما در بررسيها و تحقيقات به آن نرسيديم .
ولى با توجّه به مطلع خطبه ، احتمال داده مىشود كه از تراوشات ادب خود شيخ بهائى باشد ، نه فرد ديگر .
حاشيهء شيخ بهائى بر تفسير بيضاوى ، تا قسمتى از سورهء بقره به صورت مرتّب پيش رفته است ، ولى ديگر تعليقات او بر برخى ديگر از آيات ، با خطّ برخى از شاگردان او تا آخر كتاب ، آمده است .
احتمال داده مىشود ، كه دانشجويان هنگام تدريس ، نظرات استاد را ، بر اين تفسير ، افزودهاند . « 5 »
* تفسير آيات الأحكام مشرق الشّمسين
تفسير مشرق الشّمسين و اكسير السّعادتين ، پيرامون آيات الأحكام قرآن ، يكى ديگر از تفاسير قرآنى مرحوم شيخ بهائى ، ( متوفّى 1030 ه . ق ) ، مىباشد كه فقط كتاب طهارت آن ، در دسترس است ، و فراغت از آن ، در 14 ذيقعده ، به سال 1015 ه . ق ،
هامش
( 1 ) ايضاح المكنون مجلّد اوّل ، ص 138 - 142 .
( 2 ) مفسّران شيعه ص 137 .
( 3 ) كشف الحجب و الأستار ، ص 170 .
( 4 ) التراث العربي ج 2 ، ص 256 .
( 5 ) امل الآمل ج 1 ، ص 135 ، كد معرّفى 145 ، و ص 70 و 136 .