* گفتار صاحب الأعلام
مرحوم حاج آقا بزرگ ، در طبقات اعلام الشّيعة ، شرح حال او را از كتاب أمل الآمل و از رياض العلماء ، آورده است ، و مىگويد :
« او كتابى در اصول فقه ، دارد و در نقد الرّجال ، آمده است : او كثير العلم ، عظيم الحلم ، متكلّم و ثقه بوده است . تولّد او ، در تفرش و تحصيل او در مشهد ، و سكونت او در نجف بوده است . او تمام خصوصيّات مردان صالح و نيكوكار را ، واجد بوده است ، و از تصانيف او ، كتاب الأربعين حديثا مىباشد . او تمام چهل حديث را از چهل استاد و از چهل صحابى آورده است . ( اين كتاب ، در جلد اوّل فهرست كتابخانهء آية اللّه مرعشى ، تحت رقم 2174 ، معرّفى شده است . ) و از برخى تصانيف محدّث جزايرى نقل شده است ، كه او از محمّد بن حسن ، سبط شهيد ثانى ، روايت مىنمايد . او حاشيهاى نيز ، بر المختلف علّامهء حلّى ، به نام « مفتاح الشّريعة » ، دارد . « 1 »
302 . تفسير آيات الأحكام استرآبادى [ م 1026 ق ]
مؤلّف آن ، عالم وارسته و رجالى معروف ، مرحوم حاج ميرزا محمّد بن علىّ بن ابراهيم استرآبادى ، يكى از اعلام شامخ قرن يازدهم هجرى مىباشد . او كه در سلك اخباريّين و در مكتب آنان گام برمىدارد ، داراى آثار و تأليفات رجالى معروفى مىباشد كه كتابهاى : منهاج المقال ، تلخيص الأقوال و نقد الرّجال ، نمودارى از آنها است .
* گفتار بزرگان در حقّ او
1 . صاحب أمل الآمل ، كه كمى متأخّرتر از او ، زندگى مىكرده است ، دربارهء او مىنويسد :
« او فاضل عالم ، محقّق مدقّق ، عابد ورع ، ثقه ، عارف به حديث و رجال بود . او كتاب رجالى بزرگ ، متوسّط و كوچكى ، دارد ، كه در زمينهء رجال ، همانند آنها تأليف و تصنيف نشده است . تنها ايرادى كه ممكن است ، داشته باشد ، فقط او متأخّرين را ذكر نكرده است . او كتاب شرح آيات الأحكام ، حاشيهء تهذيب و رسالههاى مفيد ديگرى نيز ، دارد . ما به واسطهء او ، از شيخ زين الدّين بن محمّد بن حسن بن الشّهيد ( ثانى ) ، از پدرش ، از او روايت مىنمائيم » . « 2 »
* گفتار صاحب ريحانة الأدب
مرحوم مدرّس ، در شأن او گويد : « او عالم فقيه ، اصولى محدّث ، رجالى متكلّم ، مفسّر عابد ، از ثقات و از اعيان علماى شيعه مىباشد ، كه در تفسير ، حديث و رجال ، تحقيقات عميقه دارد . به خاطر تأليف سه دوره رجال ، خصوصا رجال كبير و منهج المقال ، به صاحب الرّجال ، معروف گشته است . از تأليفات او ، آيات الأحكام مىباشد ، كه نسخهء خطّى آن ، به شمارهء 2053 ، در كتابخانهء مدرسهء سپهسالار تهران موجود مىباشد . » « 3 »
* معرّفى تفسير او
تفسير مرحوم استرآبادى ، در دو مجلّد قرار دارد ، كه هر دو ، پيرامون آيات الأحكام قرآن مجيد ، مىباشد و آيات را ، برحسب ترتيب كتابهاى فقهى ، تنظيم و ترتيب داده است .
آغاز آن : « الحمد للّه ربّ العالمين . اعلم أنّ جمعا من المفسّرين صرّحوا أنّ هذا مقول على ألسنة العباد . . . »
انجام آن : « و لنختم الكلام ، الحمد للّه على جميل
هامش
( 1 ) طبقات أعلام الشّيعة ص 443 و 444 ، چاپ مرواريد تهران .
( 2 ) أمل الآمل ج 2 ، ص 281 ، كد معرّفى 835 .
( 3 ) ريحانة الأدب ج 3 ، ص 364 .