از اعلام قرن دهم و اوايل قرن يازدهم هجرى است .
او يكى از اعاظم علماى نامى ، در عهد صفويّه ، مىباشد ، كه در رشتههاى فقه و اصول ، حديث ، تفسير و كلام سرآمد بود ، و در دوران حكومت جلال الدّين اكبر شاه ، پادشاه هند ، به هندوستان رفته و مدّتى در لاهور ، به كرسى قضاوت و داورى نشسته است . او اهتمام بليغى در امور دينى و تبليغى داشت ، و آثار مهمّ علمى ، ادبى و كلامى ، از خود ، به يادگار گذارده است ، كه تنها تأليفات مربوط به تفسير و علوم قرآنى او به شرح زير مىباشد :
1 . حاشيه بر كنز العرفان فاضل مقداد ، پيرامون آيات الأحكام .
2 . انس الوحيد في تفسير آية العدل و التّوحيد .
اين تفسير را ، در ردّ كلام تفتازانى بر صاحب كشّاف ، پيرامون آيهء
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ
، مرقوم داشته ، و ايرادات او را ، نسبت به زمخشرى ، رفع نموده است . او در اين رساله ، به سخنان امام فخر رازى ، نيز پاسخ گفته است . « 1 »
صاحب رياض العلماء ، مىنويسد : « نسخهاى از اين رساله ، پيش ما موجود مىباشد . » « 2 »
3 . حاشيه بر تفسير بيضاوى ، كه نسخهاى از آن ، به ضميمهء كتاب « حلّ العقال » او و رسالهء قاضى محمّد يزدى و رسالهء شيخ احمد يمنى تحت شمارهء 2095 در كتابخانهء مدرسهء عالى شهيد مطهّرى ، ( سپهسالار سابق ) ، موجود مىباشد . « 3 »
علاوه بر تفاسير فوق ، موارد جزئى آثار قرآنى نيز به ترتيب زير از ايشان مىباشد :
1 . السّحاب المطيّرة في تفسير آية التّطهير .
2 . تفسير آيهء
فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ
( سورهء انعام ، آيهء 125 ) در مقام ردّ بر تفسير نيشابورى مرقوم داشتهاند .
صاحب ريحانة الأدب تفاسير زير را نيز در شمار تأليفات او آورده است :
3 . تفسير آيهء
إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ
( سورهء توبه ، آيهء 281 ) .
4 . تفسير « آية الرّؤيا » ، پيرامون خواب و تعبير آن .
5 . تفسير آيهء
سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ
( سورهء يوسف ، آيهء 46 ) .
* شمارى ديگر از تأليفات او
براساس احصاء صاحب « شهداء الفضيلة » ، او داراى 98 عنوان تأليف ، اعمّ از كتاب و رساله و تحقيق مىباشد ، كه مشهورترين آنها ، كتاب « مجالس المؤمنين » ، و از مهمّترين آنها ، « إحقاق الحقّ و إبطال الباطل » ، مىباشد كه در مقام ردّ بر نوشتار قاضى فضل اللّه بن روزبهان اصفهانى ، نگاشتهاند .
اين كتاب ، در اين اواخر ، مورد تحشيه و تعليقهء مرحوم حضرت آية اللّه مرعشى نجفى و اصحاب و ياران او قرار گرفته ، كه هماكنون ، بيش از 31 جلد از آن ، انتشار يافته است ، و انتشار آن ، همچنان ، ادامه دارد ، شايد به 50 جلد بالغ گردد .
* گفتار بزرگان در حقّ او
صاحب الذّريعة ، مىنويسد : « كتاب مونس الوحيد في تفسير آية العدل و التّوحيد » ، كه گاهى به « انس الوحيد » ، نيز ، نامگذارى شده است ، تأليف قاضى شهيد نور اللّه مىباشد .
در اين كتاب او آيهء شهادت را
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ
( آل عمران / 18 ) مورد بحث و بررسى قرار داده است . او در تفسير خويش ، رأى زمخشرى را ،
هامش
( 1 ) أمل الآمل ج 3 ، ص 328 ، به قلم حجّة الإسلام اشكورى .
( 2 ) رياض العلماء ج 5 ، ص 269 ، چاپ كتابخانهء آية اللّه مرعشى .
( 3 ) ريحانة الأدب ج 3 ، ص 384 - 386 .