مورد تأييد قرار مىدهد ، كه اولو العلم را به علماى عدل و توحيد تفسير نموده است ، كه همكاران فرشتگان خدا ، در شهادت عدل و توحيد مىباشند .
اين تفسير ، به صورت اختصار نزديك به پانصد سطر ، مىباشد و نسخهاى از آن در كتابخانهء ملّا محمّد على خوانسارى در نجف اشرف موجود است . « 1 » او علاوه بر علوم شرعى و فقه و كلام ، داراى ذوق شعر و ادب بوده است ، كه ذكر نمونهاى از اشعار او ، خالى از لطف نيست :
شكر خدا كه نور الهى است ، رهبرم * وز نار شوق اوست ، فروزنده گوهرم
اندر حسب ، خلاصهء معنى و صورتم * و اندر نسب ، سلالهء زهراء و حيدرم
داراى دهر ، سبط رسولم ، پدر بود * بانوى شرف ، دختر كرسى است ، مادرم
هان اى فلك ، چو اين پدرانم ، يكى بيار * يا سر به بندگى نه و از آذرى برم
شكر خدا كه چون حسن غزنوى نيم * يعنى نه عاقّ والد و نه ننگ مادرم
داند جهان كه او به دروغش گواه ساخت * در آنكه گفت قرّهء عين پيمبرم » « 2 »
* عامل شهادت
او در راه دفاع از مكتب اهل بيت و در راه تأليف كتاب « إحقاق الحقّ » ، كه جهت تبليغ و تحقيق به هندوستان رفته بود ، در دربار جلال الدّين اكبر شاه ، مورد احترام ويژه قرار گرفت ، و قضاوت شهر لاهور ، به او سپرده شد . پس از مرگ وى به دربار جهانگير رفت ، ولى در اثر سعايت سعايتكنندگان ، مورد بغض و دشمنى او قرار گرفت ، و به جرم پيروى از آيين تشيّع ، او را با تازيانهء خاردار ، آنقدر زدند كه بىهوش افتاد ، تا اينكه ، در اثر همان ضربات ، در همان سال ، از دنيا رخت بربست ، و پيكرش ، در محلّ اكبرآباد آگرا ، در مجاورت باغ قندهارى ، به خاك سپرده شد كه هماكنون مورد زيارت شيعيان مشتاق هندوستان مىباشد .
بارگاه او ، نزديك عليگره و تاجمحلّ ، واقع شده است ، و حقير نيز در سال 1360 ه . ش ، به افتخار زيارت آن بقعه مباركه نايل شدم . « 3 »
299 . خواصّ السّور قطب شاه [ م 1020 ق ]
مؤلّف آن ، محمّد قلى قطب شاه ، يكى از اعلام قرن يازدهم هجرى مىباشد . او در آغاز اين كتاب مىنويسد : « تيمّن اعتصام به نام خجسته فرجام آن علّامى است كه ، تلاوت كلام اللّه مجيد را صيقل دلها قرار داد . . . » اين كتاب ، در كتابخانهء آية اللّه مرعشى نجفى ، در قم موجود مىباشد .
هامش
( 1 ) شهداء الفضيلة ، علّامهء امينى ، ص 175 ، تاريخ نظم و نثر در ايران ، سعيد نفيسى ، ج 1 ، ص 662 - 666 .
( 2 ) شهداء الفضيلة ، ص 177 .
( 3 ) شهداء الفضيلة ، ص 175 .
علاوه بر منابع فوق ، مىتوان از منابع زير در مورد او تحقيقات به عمل آورد :
رياض العلماء و حياض الفضلاء ، ميرزا عبد اللّه افندى اصفهانى ، ج 5 ، ص 265 و 275 ، چاپ قم ، 1403 ه . ق - أمل الآمل ، حرّ عاملى ، چاپ بغداد ، 1385 ه . ق ، ج 2 ، ص 336 و 337 ، روضات الجنّات في أحوال العلماء و السّادات ، ج 8 ، ص 159 - 161 ، فهرست كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران ، ج 2 ، ص 647 - 650 ، تاريخ تذكرههاى فارسى ج 2 ، ص 759 - 766 ، چاپ تهران ، 1350 ه . ش ، فهرست نسخههاى خطّى فارسى كتابخانهء موزهء بريتانيا ، ص 377 ، طرائق الحقائق ، محمّد معصوم شاه شيرازى ، ج 1 ، ص 135 و 136 ، چاپ تهران ، 1316 و 1319 ه . ق ، فهرست نسخههاى خطّى فارسى در ديوان هند ، هرمان اته ، ج 1 ، ص 361 ، 362 ، منتخب التّواريخ بدائونى ، ج 3 ، ص 137 و 138 ، تاريخ نظم و نثر در ايران ، سعيد نفيسى ، ص 380 و 381 ، رياض العارفين ، رضا قلى خان هدايت للهباشى ، ص 406 ، چاپ تهران ، 1316 ، رياض العارفين ، آفتاب راى لكنهوئى ، ج 2 ، ص 303 ، چاپ پاكستان ، 1982 ، و منابع ديگر . . .